Tczew
Średniowieczny układ urbanistyczny Starego Miasta pozostał praktycznie nienaruszony. Znajdujące się tu wąskie uliczki zachowały klimat ubiegłych stuleci.
Osadnictwo na terenie Tczewa należy do najstarszych na Pomorzu Gdańskim. Znaleziska archeologiczne wskazują, że okolice Tczewa były zasiedlone przez człowieka już w latach 3000-1700 p.n.e. czyli w młodszej epoce kamienia łupanego. O ciągłości osadniczej świadczą ozdoby i narzędzia pochodzące z okresu 500-400 lat p.n.e., cmentarzysko z okresu rzymskiego oraz ślady osady wczesnośredniowiecznej. Pierwsza źródłowa wzmianka o Tczewie pochodzi z 1198 roku, kiedy ziemie te należały do zakonu joannitów. Nazwa osady brzmiała wówczas Trsow.
Najstarszy polski samorząd
Rosnące znaczenie gospodarczej funkcji Wisły i kilku osad występujących w XII-XIII wieku na terenie Tczewa zadecydowało o budowie w tym miejscu zamku warownego.
Ciekawie przedstawiała się sytuacja z samorządem lokalnym. Powstanie Rady Miejskiej w Tczewie, ukonstytuowanej już w 1258 roku za przyzwoleniem miejscowego władcy - księcia Sambora II, wyprzedzała lokację miasta. Jest to jedyny tego typu przypadek w Polsce. Tczewska Rada Miejska utworzona została wcześniej niż uważane za najstarsze w naszym państwie rady we Wrocławiu (1261), w Krakowie (1264) czy w Poznaniu (1280). W świetle faktów historycznych samorząd miasta Tczewa jest najstarszym w dziejach na obecnym obszarze Polski.
W 1260 roku Tczew otrzymał z nadania Sambora II prawa miejskie. W mieście rozwijało się rzemiosło i handel. Dochody powiększał również punkt celny na Wiśle. Ponadto istniał port, do którego przypływały statki zachodnich kupców, a miejscowa mennica biła wymienialne srebrne denary.
Ostatni władca Pomorza Gdańskiego - Mestwin II - w 1289 roku sprowadził do Tczewa dominikanów, którzy zbudowali w mieście swój kościół i zespół klasztorny. Pozostali tu aż do początków ubiegłego stulecia.
Krzyżacy
W 1309 roku Tczew, po trzymiesięcznym oblężeniu, zdobyli Krzyżacy. W ręce zakonu dostał się przywilej lokacyjny i pieczęć miejska. Organizacja miejska przestała istnieć na ponad pół wieku. Dopiero w latach 1364-1383 Krzyżacy nadali miastu cztery przywileje regulujące zakres praw i obowiązków mieszczan w stosunku do zakonu.
W 1410 roku, po bitwie grunwaldzkiej, miasto na krótko znalazło się w rękach polskich. Pierwszy pokój toruński pozostawił jednak Tczew i całe Pomorze w granicach państwa zakonnego. Trzydzieści lat później Tczew przystąpił do Związku Pruskiego.
W czasie wojny trzynastoletniej miasto kilkakrotnie zmieniało przynależność państwową, by na mocy pokoju toruńskiego w 1466 roku powrócić do Polski. Miejscowość odzyskała swój nadwiślański charakter, stała się ważnym ośrodkiem kupieckim i rzemieślniczym oraz istotnym ogniwem polskiego handlu zbożem.
Napoleon i rozbiory
W 1772 roku, z chwilą pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej, Tczew znalazł się pod panowaniem pruskim. W germanizowanym przez zaborcę mieście działalność na rzecz polskości prowadzili dominikanie, aż do kasacji zakonu w 1818 roku.
Miejscowość zapisała się również w historii okresu napoleońskiego. Miasto zostało zdobyte przez żołnierzy Henryka Dąbrowskiego w roku 1807. W legionistach Tczewianie widzieli swojego opiekuna i reprezentanta legalnej władzy polskiej. Na rozkaz Napoleona miasto zostało oszańcowane i umocnione, powstało wówczas 12 bastionów. W latach 1807-1812 w Tczewie kilkakrotnie przebywał sam cesarz Napoleon.
Kiedy rozwiały się nadzieje niepodległościowe, powracający tu Niemcy rozebrali część murów obronnych z basztami i bramami wjazdowymi, polowe fortyfikacje z czasów szwedzkich i napoleońskich, a także zniszczony już wówczas zamek tczewski.
Od połowy XIX stulecia miasto zaczęło się rozwijać jako ośrodek przemysłowy oraz ważny węzeł komunikacyjny. W latach 1851-1857 zbudowano pierwszy most na Wiśle, a jego filary ozdobiono neogotyckimi wieżami. Na przyczółkach wybudowano bogato zdobione bramy wjazdowe. W tym czasie był to najdłuższy most w Europie Północnej - liczył ok. 800 m. Wkrótce przestał jednak wystarczać i tuż obok w latach 1888-1890 wybudowano drugą przeprawę rzeczną. Przejęła ona funkcję mostu kolejowego, a dotychczasowy miał odtąd służyć potrzebom ruchu pieszego i kołowego.
Niepodległość
W 1918 roku, w "przededniu" odzyskania niepodległości, w mieście została utworzona i aktywnie działała Rada Ludowa, przejmując nieoficjalnie władzę z rąk niemieckich. Rok później ukazała się pierwsza polska gazeta "Dziennik Tczewski".
30 stycznia 1920 roku ludność polska witała żołnierzy "Błękitnej Armii". Z tej okazji okolicznościowe przemówienie wygłosił pierwszy po wyzwoleniu starosta polski Maksymilian Arczyński. Po kilku dniach - 4 lutego 1920 roku - Tczew odwiedził sam wódz "Błękitnej Armii" generał Józef Haller.
Już w 1920 roku otwarto w Tczewie pierwszą w Polsce Państwową Szkołę Morską. Faktycznym jej organizatorem był pierwszy dyrektor tej placówki komandor Antoni Garnuszewski. W pierwszych dziesięciu latach istnienia tczewska szkoła wilków morskich 140 absolwentom wydała dyplomy oficerów nawigatorów i oficerów mechaników.
Problemy z Niemcami
W 1926 roku powstał w Tczewie port rzeczno-morski. W oficjalnym otwarciu portu uczestniczył minister Eugeniusz Kwiatkowski, późniejszy "ojciec" Gdyni. Szczególnie korzystne dla portu były dwa pierwsze lata działalności - okres szczytowej koniunktury na polski węgiel, spowodowanej długotrwałym strajkiem angielskich górników. Dodatkowo sytuację potęgowała niechęć władz Wolnego Miasta Gdańska do Polski. Planowano nawet budowę wielkiego kanału łączącego port z Bałtykiem dla ominięcia gdańskich doków.
Jednak już po 1928 roku port w Tczewie stracił na znaczeniu.Problemem miasta była mniejszość niemiecka, która w 1939 roku liczyła ok. 2,5 tysiąca osób. Liczebnie może niewielka, ale ekonomicznie i politycznie bardzo silna. Posiadała własne szkolnictwo, organizację i prasę. Wielu miejscowych Niemców prowadziło wrogą działalność wobec Polski. Głównie dlatego od 1930 roku stacjonował w Tczewie 2. Batalion Saperów, który na wypadek wojny miał jak najdłużej przeciwstawić się Niemcom oraz wysadzić mosty na Wiśle.
Walki w obronie miasta trwały tylko jeden dzień - 1 września 1939 roku. Żołnierze polscy wykonali jednak swoje zadanie. Na rozkaz ppłka Stanisława Janika - dowódcy 2. Batalionu Saperów - mosty zostały zniszczone. Uniemożliwiono w ten sposób Niemcom przegrupowanie swoich wojsk z Rzeszy do Prus Wschodnich. Jednak rankiem następnego dnia do Tczewa wkroczył Wermacht. Rozpoczęła się okupacja. Na terenie miasta utworzono obozy dla jeńców angielskich i francuskich oraz obóz pracy dla Polaków. Panowanie hitlerowskie skończyło się 12 marca 1945 roku, kiedy to Tczew zdobyły wojska radzieckie. Działania wojenne sprawiły, że miasto należało do najbardziej zniszczonych na Pomorzu Gdańskim.
Stare Miasto
Średniowieczny układ urbanistyczny Starego Miasta pozostał praktycznie nienaruszony. Znajdujące się tu wąskie uliczki zachowały klimat ubiegłych stuleci. Miasto może poszczycić się wieloma ciekawymi zabytkami.
Fara
Najbardziej charakterystycznym elementem panoramy Tczewa jest kościół farny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. Pochodząca z XIII wieku świątynia wyróżnia się olbrzymią marmurową wieżą, która jest najstarszą częścią kościoła. Trzynawową, halową świątynię zbudowano w stylu nazywanym gotykiem nadwiślańskim. Wystrój wnętrza pochodzi z epoki baroku.
Wiatrak
Innym ciekawym zabytkiem jest drewniany wiatrak typu holenderskiego wybudowany w 1806 roku. Podmurowana budowla została odrestaurowana pół wieku temu. Posiadający obrotową głowicę i rzadko spotykane pięcioramienne skrzydło wiatrak jest turystycznym unikatem w skali naszego województwa.
Jedyne muzeum rzeki
Będąc w Tczewie, warto też zobaczyć Muzeum Wisły, udostępnione zwiedzającym po raz pierwszy w 1984 roku. Jest to filia Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku, prezentująca eksponaty związane z dziejami największej polskiej rzeki. Jest to jedyna tego typu placówka w Polsce i jedna z czterech na świecie.
Ogólnodostępnym miejscem wypoczynku jest położony w centrum miasta park o powierzchni 15 hektarów. Wśród bogatej roślinności mieści się amfiteatr oraz muszla koncertowa. Nieopodal parku znajduje się Wieża Ciśnień wzniesiona na początku obecnego stulecia. Dawniej dostarczająca wodę do mieszkań, obecnie stanowi doskonały punkt widokowy miasta.
