Podlasie. Tropem błękitu

Południowa część Białostocczyzny skąpana jest w niebieskościach. - Jak się pomodlę pod niebieskim krzyżem, to jakbym bliżej Boga była - mówi pani Zinaida z Orli

Wyznawcy prawosławia upodobali sobie ten kolor przed wiekami. Niebieskie są cerkiewki, przydrożne krzyże, cmentarne kapliczki i nagrobki. Niebieski występuje w najróżniejszych odcieniach. Intensywny, niemal granatowy. Rozmyty z białym, wpadający w niezapominajkowy. Błękitny. Szafirowy. A czasem wręcz fioletowy.

Jego zagłębiem w prawosławnej architekturze sakralnej jest trójkąt między Bielskiem Podlaskim a Hajnówką.

Cerkiewka wynurzająca się zza drzew wygląda jak skrząca się niebieska plama. Nie ma mocnych - jak się ją zobaczy, od razu chce się podjechać bliżej. Przygotujmy się więc na częste przystanki, bowiem na Podlasiu takie barwne plamki (także zielone i brązowe - bo cerkiewki mają i taki kolor) spotkamy co kilka, kilkanaście kilometrów.

Tropieniem niebieskości zaraziłam się w pięćsetletniej wisi Dubicze Cerkiewne. W starej części tutejszego cmentarza nagrobki przypominają rajskie drzewa, tyle że w kształcie koniczynki. Przez 40 lat robił je pan Dymitr Dzida. - To nie takie trudne - opowiadał nam kiedyś. - Rozmieszać beton, wlać do formy i przez dzień nie zaglądać. Potem wyjąć, polać wodą, niech stoi, nabiera mocy.

Niebieskie pomniki składają się z cementowych (czasem żelaznych) krzyży-koniczynek i nagrobnych płyt w kształcie trumien. Każdy krzyż obowiązkowo przewiązany jest wyciętą z firanki wstążką (białą lub różową) oraz wieńcem ze sztucznych kwiatów. Zanim pan Dzida zaczął barwić swoje cementowe pomniki, na cmentarzach spotykało się niebieskie krzyże drewniane.

Skąd błękit? Teolodzy wyjaśniają: - Kolor niebieski symbolizuje niebo. Pomalować tak cerkiew albo krzyż to jakby sprowadzić niebo na ziemię. Niebieskie lub błękitne świątynie symbolizują Matkę Boską bądź Michała Archanioła. Kolor błękitny to również nadzieja i tajemnica bytu.

Pani Zinaida, 83-letnia wdowa z sąsiedniej wsi Orli (pochowała dwóch mężów), ma swoją teorię: - Niebieski to kolor bardziej święty. Jak będziemy go mieli więcej dokoła, to może będzie mniej zła na świecie...

Dubiczańska cerkiew jest niemal fioletowa. Drewniana, smukła, z oknami w białych obramowaniach. Zbudowana została w 1946 r. (w miejsce XVIII-wiecznej, spalonej podczas wojny) na planie prostokąta z zaznaczeniem trzech podstawowych części: pritwora (kruchta), nawy głównej i ołtarza. Nad pritworem - wieża-dzwonnica zwieńczona kopułą, nad pozostałymi częściami - mniejsze kopułki.

(Ci, którzy mają czas, mogą poszukać skarbu Napoleona, który ponoć leży schowany gdzieś w okolicach wsi od czasu, gdy Francuzi uciekali z Rosji w 1812 r.)

Z Dubicz wyjechałam z jasnym celem: szukam kolejnych błękitów. Oto one.

Werstok (10 km na południe od Dubicz Cerkiewnych w stronę Wojnówki)

Mikroskopijna dawna unicka cerkiew Podwyższenia Krzyża Św., w lecie ledwo widoczna zza rozłożystych lip. Ma ponad 230 lat.

Reduty (w połowie piaszczystej drogi między Dubiczami a Orlą)

Tu cerkwi nie znajdziemy, ale za to jest kilka pięknych, prawie stuletnich drewnianych domów. Oczywiście niebieskich, otoczonych takimiż płotami. Mają niebieskie okiennice, dekoracyjne węgły od strony ulicy, bogato rzeźbione szczyty (charakterystyczne dla tutejszej architektury). Ludzie tu mieszkający są uśmiechnięci i otwarci - kiedy turysta podziwia ich posiadłości, oni częstują mlekiem.

Szczyty Dzięciołowo (5 km na północ od Orli, przy drodze Hajnówka - Bielsk Podlaski)

Cerkiew drewniana Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela - jedyna pod tym wezwaniem na Podlasiu - z 1785 r. Patrona widać z daleka - duża kamienna figura (1758 r.) stoi tuż przed białą bramą z napisem w języku rosyjskim: "Zatrzymajcie się i poznajcie Boga". W środku obrazy Jana Mirysa, nadwornego malarza Jana Klemensa Branickiego.

Warto też zajrzeć do resztek XVIII-wiecznego parku dworskiego, a tuż obok, w Szczytach Nowodworach, zobaczyć XIX-wieczny drewniany zespół dworski - dwór, obejście, dom, spichlerz.

Gredele (10 km na zachód od Orli)

Maleńka cmentarna kaplica prawosławna. Niemal granatowa, z niebieskim dachem, płotem, gankiem (tylko drzwi są żółte). W środku - niespodzianka! Prawie całe pomieszczenie wypełnia studzienka, a pod nią lecznicze źródełko. Są też święte obrazy i chorągwie.

Topczykały (10 km na zachód od Orli i 10 km na południe od Bielska Podlaskiego)

Niebieskie krzyże na cmentarzu.

Uwaga! Skoro już jesteśmy w okolicach Orli, zobaczmy w niej XVIII-wieczną synagogę, XIX-wieczny cmentarz żydowski oraz zespół cerkwi parafialnej św. Michała (choć już nie niebieski).

Bielsk Podlaski

Drewniana cerkiew św. Michała (Michajłowska), jedna z najpiękniejszych na Podlasiu. Jej najstarsza część pochodzi z 1789 r. Z zewnątrz niemal wszystko błękitne. W środku - ikonostasy z XIX w.

(Przy okazji warto wpaść do innej barokowej cerkwi - Narodzenia Najświętszej Maryi Panny - o bryle kościoła łacińskiego, oraz do późnobarokowego ratusza i wczesnobarokowego klasztoru Karmelitów Trzewiczkowych z XVII w.)

Rajsk (10 km na północ od Bielska Podlaskiego)

Trudno uwierzyć, ale piękna cerkiew z zielonym dachem i niebieskimi ścianami na Podlasie któregoś dnia zwyczajnie przyjechała. Trzydzieści lat temu wraz z ikonostasem przywieziono ją z Lubelszczyzny i ustawiono na miejscu tej zburzonej w 1942 r. podczas pacyfikacji wsi.

Pasynki (9 km na wschód od Bielska Podlaskiego, przy drodze na Narew)

113-letnia cerkiewka na planie krzyża greckiego, z wieżą-kruchtą z przełomu XIX i XX w. Naprawdę piękna. Wszystko niebieskie: wieża-kruchta, pękata kopuła, zdobiony ganek.

Podbiele (w połowie drogi między Kleszczelami a Bielskiem Podlaskim)

Bladoniebieska cerkiew ma dwie wieżyczki - jedną wysoką i smukłą, drugą pękatą, o kopule przypominającej ucięty w połowie dziecinny bączek. Ma 140 lat i proroka Eliasza za patrona.

Hryniewicze Duże (5 km na północ od Bielska Podlaskiego w stronę Białegostoku)

To chyba najprostsza prawosławna kaplica - niebieska - jaką udało nam się spotkać. Bez zbędnych ozdób, wymyślnych kopułek, prostokątna, rozłożysta. Ma dach zielony jak trawa.

Stryki (10 km na zachód od Bielska Podlaskiego)

Maleńka kapliczka cmentarna z 1812 r. Prawdziwa feeria barw: niebieskie ściany, zielonkawy dach, czerwone węgły i takież framugi okien. Wygląda jak bajeczna wieża.

Oczywiście to tylko niektóre niebieskie świątynie na Podlasiu. Żeby je objechać, najlepiej przeznaczyć na to weekend.

Proponowana trasa:

Dubicze Cerkiewne - Werstok - Dubicze - Reduty - Orla - Szczyty Nowodwory - Szczyty Dzięciołowo - Pasynki - Hryniewicze Duże - Rajsk - Bielsk Podlaski - Stryki - Bielsk Podlaski - Topczykały - Gredele - Orla - Dubicze Cerkiewne.

Rozpoczynając wycieczkę od Dubicza, musimy odbić kilka kilometrów na południowy wschód do Werstoka. Potem wystarczy wrócić na trasę do Dubicza i poruszać się już tylko w górę mapy, co jakiś czas zjeżdżając z głównych asfaltowych dróg na szutrowe lub piaszczyste do mniejszych miejscowości (niemal wszystkie wymienione cerkiewki są po drodze

Jak dojechać?

Jadąc samochodem od strony Warszawy w stronę Białegostoku, najlepiej kierować się na Siemiatycze. Za Siemiatyczami skręcić w stronę Hajnówki. W połowie drogi, po 11 km za Kleszczelami, dojedziemy do Dubicza Cerkiewnego.

Baza wypadowa

Najlepiej rozpocząć i zakończyć wędrówkę w Dubiczach Cerkiewnych. Jeśli mamy samochód - wystarczy jeden dzień, jeśli wolimy rowery - raczej dwa dni.

Noclegi

* Pensjonat KORAL, Dubicze Cerkiewne, ul. Parkowa 1, tel. (0-85) 685 21 50, dziesięć miejsc noclegowych, zaplecze kuchenne; czynny cały rok. * "Agroturystyka pod wiatrakiem" - Domki u Rybaków, Dubicze Cerkiewne Tofiłowce 1, tel./fax (0-85) 685 20 57, osiem miejsc noclegowych, pokoje z łazienką; czynne cały rok.

* Kwatera agroturystyczna Olgi Skoworodko, Dubicze Cerkiewne, ul. Parkowa 14, tel. (0-85) 685 20 32, dziewięć miejsc noclegowych, kącik kuchenny z pełnym wyposażeniem, wypożyczalnia rowerów; czynna cały rok.

* Kwatera agroturystyczna państwa Nesteruków, Dubicze Cerkiewne, ul. Główna 99, tel. (0-85) 685 20 41, sześć miejsc noclegowych, kącik kuchenny z pełnym wyposażeniem, kort tenisowy; czynna cały rok.

* Kwatera agroturystyczna Luby Fiedoruk, Jagodniki 34,tel. (0-85) 685 30 37, sześć miejsc noclegowych,

kuchnia z pełnym wyposażeniem; czynna cały rok.

* Ośrodek Wypoczynkowy "Bachmaty" w Dubiczach Cerkiewnych, ul. Główna 67, tel. (0-85) 685 20 54, rezerwacje: (0-85) 685 20 55, 685 2171 - domki kempingowe nad malowniczym zalewem Orlanka, pokoje 2-, 3-, 4-osobowe, dobrze wyposażone kuchnie, woda, gaz, energia elektryczna, sprzęt pływający, pole namiotowe; czynny maj-wrzesień

W większości kwater agroturystycznych można stołować się u gospodarzy. Można też wpaść do Zajazdu u Jana w Dubiczach Cerkiewnych (ul. Główna 5a) i spróbować tam dań regionalnych.

Więcej o: