Warmia. Astronomia, alchemia i bociany

Warmia to kraina dla ludzi z charakterem. Takich, co to nie boją się czarownic i mrocznych tajemnic, ciekawi są zagadek astronomii i alchemii, nie ulękną się niezmierzonych ostępów leśnych, a równocześnie uwielbiają zabawę z rozmachem - jak na przykład całodzienne objadanie się czekoladą czy nocne maratony kabaretowe na dziedzińcu zamkowym
Warmia, Mazury, jezioro, jesień, las Warmia, Mazury, jezioro, jesień, las Krajobraz Warmii / Fot. Shutterstock

Warmia. Od Krzyżaków po PRL

Na wstępie kilka słów należy się turystom zdezorientowanym, którzy tak naprawdę nie do końca wiedzą, gdzie zaczyna się Warmia, a kończą Mazury i odwrotnie. Pojęcie Mazur jest dla większości jasne i zarazem... nieprecyzyjne - północny wschód Polski, jeziora, żaglówki, lasy, Olsztyn, Mrągowo... Ale co z tą Warmią?

Podział pomiędzy Warmią a Mazurami nie jest prosty. Terytorium tej pierwszej krainy wcina się niejako w drugą i tworzy trójkąt o nieregularnych bokach ze ściętym wierzchołkiem opierającym się na Zalewie Wiślanym. Granice Warmii wyznaczają nad Zalewem Frombork i Braniewo, dalej na wschód - Reszel, na południe - Biskupiec i łukiem na zachód - Gietrzwałd oraz Orneta, aż dotrzemy z powrotem do Fromborka. Pośrodku tego terenu znajduje się Olsztyn - przez wielu uważany za stolicę Mazur...

Granice państewka warmińskiego ustalono w czasach krzyżackich. Z niewielkimi modyfikacjami przetrwały one do końca jego samodzielności i niezależności, czyli do zajęcia ziem warmińskich przez Prusy w 1772 roku. I choć Warmia jako samodzielne politycznie terytorium nie istnieje od ponad dwustu lat, to dzisiejszą krainę geograficzną utożsamiamy właśnie z tamtym historycznym i religijnie wyznaczonym obszarem.

Naszą warmińską wycieczkę rozpoczniemy od najdalej na południe wysuniętego krańca - czyli od okolic Jeziora Łańskiego w pobliżu miejscowości Stawiguda. Urzeka tutejszy krajobraz - gęsta puszcza ciągnąca się z każdej strony jeziora, absolutna cisza - jeśli nie liczyć odgłosów zwierzyny i ptactwa leśnego oraz niemal całkowity brak ulic - poza jedną jedyną jezdnią ciągnącą się do ośrodka rządowego usytuowanego na wschodnim brzegu pięknego i ogromnego Jeziora Łańskiego. Obszar ten wraz z sąsiadującym z nim jeziorem Ustrych tworzą ścisły rezerwat przyrody o niespotykanych walorach naturalnych.

W latach pięćdziesiątych XX wieku wyjątkowy urok tego miejsca doceniły ówczesne władze PRL. W dawnej siedzibie nadleśnictwa - w pięknym budynku z pruskiego muru - urządzono rezydencję dla najważniejszych notabli rządowych. Przez wiele dziesięcioleci Łańsk pozostawał obszarem ściśle strzeżonym i zamkniętym dla zwykłych, szarych ludzi. Z tego powodu został otoczony wysokim ogrodzeniem, które w latach 60. i 70. osiągało długość blisko 50 kilometrów. Dziś z dawnego ogrodzenia pozostało już tylko nieco ponad 3 kilometry, a od 1989 roku i teren, i ośrodek są otwarte zarówno dla członków rządu, jak i dla zwykłych turystów.

Polska. Warmia - przenieśmy się w świat zamków, rycerzy oraz gwiazd!

Święta Lipka, Warmia Święta Lipka, Warmia Sanktuarium Święta Lipka / Fot. Shutterstock

Warmia. Kultowe miejsca

Aby pozostać w klimacie śródleśnych osad, przemieszczamy się teraz na zachód, do uroczej wsi o trudnej do wymówienia - nie tylko dla obcokrajowców - nazwie: Gietrzwałd. Choć historia wsi sięga 1352 roku, jej sława jako miejsca cudownego rozpoczęła się w końcu XIX wieku. Podanie głosi, że w 1877 roku, w okresie nasilonej germanizacji, trzynastoletnim dziewczynkom z Gietrzwałdu objawiała się Matka Boska mówiąca po polsku. Mało kto wie, że właśnie te objawienia maryjne są jedynymi, jakie zostały oficjalnie uznane przez Kościół na ziemiach polskich.

Gietrzwałd to jedno z kilku miejsc szczególnego kultu na terenie Warmii. Trzeba pamiętać, że religijną historię tej krainy, tworzonej i rządzonej przez lata przez hierarchów kościelnych, odnajdujemy tu na każdym kroku. Osobom pragnącym wyruszyć na warmiński szlak pielgrzymkowy polecam Krosno - maleńką wieś w pobliżu Ornety. Zwiedzający odnajdą w niej piękny kościół barokowy - sanktuarium pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. Kult maryjny wywodzi się od figurki Matki Boskiej znalezionej w XIV wieku w rzece. Niestety, oryginał zaginął podczas II wojny światowej, a dziś zastępuje go kopia.

Warto też wybrać się na pielgrzymkę do Głotowa (koło Dobrego Miasta). Znajdują się tam Sanktuarium Najświętszego Sakramentu oraz położona w jednym z leśnych wąwozów Kalwaria Warmińska.

Ciekawym miejscem jest także Stoczek Klasztorny (znajdujący się niedaleko Lidzbarka Warmińskiego) z sanktuarium Matki Bożej Pokoju, gdzie za klasztornym murem kryje się jeden z najpiękniejszych polskich ogrodów pielęgnowany przez opiekujących się tym miejscem bernardynów.

Pielgrzymkową trasę proponuję zakończyć w Świętej Lipce - położonej na wschodnim skraju Warmii, 6 kilometrów od Reszla. To chyba jedno z najsłynniejszych sanktuariów północnej Polski. Ma też ciekawą historię. W XIV wieku więziony w lochach kętrzyńskiego zamku skazaniec wyrzeźbił w drewnie figurkę Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Po wykonaniu rzeźby został uwolniony. Figurkę zawiesił na lipie przy drodze z Kętrzyna do Reszla. Rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem bardzo szybko zasłynęła licznymi cudami. Dziś Święta Lipka to ogromna bazylika z krużgankami i klasztorem. Jest jednym z najwspanialszych barokowych zabytków Polski północnej.

Polska. Warmia i Mazury. Cuda natury i kultury

Olsztyn, Warmia Olsztyn, Warmia Olsztyn, Warmia / Fot. Przemyslaw Skrzydlo / Agencja Wyborcza.pl

Warmia. Ręka Kopernika

Największym miastem Warmii jest Olsztyn. Najcenniejszym zaś jego zabytkiem jest malowniczo położony w zakolu rzeki Łyny Zamek Kapituły Warmińskiej. Część tutejszych murów pamięta XIV wiek. Na początku XVI wieku obiektem administrował Mikołaj Kopernik. Wśród wielu oryginalnych pamiątek po słynnym astronomie wyróżnia się widoczna na ścianie zamkowego krużganka wykonana przez Kopernika tablica astronomiczna, która wskazuje równonoc wiosenną i jesienną. Jak każe zwyczaj, wizytę w olsztyńskim zamku należy zacząć od wypowiedzenia życzenia i ściśnięcia za nos kamiennej "pruskiej baby" znajdującej się na zamkowym dziedzińcu. Ponoć baba spełnia wszystkie życzenia. Można wierzyć, można nie wierzyć, ale spróbować na pewno nie zaszkodzi.

W Olsztynie poza zamkiem zobaczyć też trzeba tak zwane zabytki sztandarowe, czyli potężny XIV-wieczny kościół Świętego Jakuba, między innymi z niezwykłym drewnianym świecznikiem z rogami jelenia, ratusz stary (obecnie biblioteka) i nowy (w którym znajduje się siedziba władz miasta) oraz pozostałości obwarowań miasta, czyli bramę wjazdową.

Ciekawostką jest jedyne w swoim rodzaju miasteczko studenckie - Kortowo. Na jego terenie mieści się Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, a także akademiki, kluby studenckie, obiekty sportowe oraz tereny zielone. Miasteczko, choć z założenia jest mekką studentów, oferuje również  bazę noclegową dla turystów - począwszy od akademików, poprzez kwatery prywatne, pensjonaty, a skończywszy na komfortowych hotelach. Położenie nad samym jeziorem sprzyja relaksowi. Jeśli czasy akademickie macie już za sobą, warto tu zamieszkać choć przez jedną noc, by znowu, chociaż na chwilę, poczuć się studentem...

10 miejsc w Polsce i bliskiej Europie, gdzie naładujesz akumulatory

lidzbark warmiński, zamek, polska, lidzbark lidzbark warmiński, zamek, polska, lidzbark Zamek w Lidzbarku Warmińskim / Fot. Shutterstock

Warmia. Czekolada biskupa Krasickiego

Z Olsztyna przenosimy się do wsi Smolajny (w pobliżu Dobrego Miasta) słynnej z powodu letniej rezydencji, pałacu, jaki zbudowali sobie w tym miejscu warmińscy biskupi w XVIII wieku. Biskup Ignacy Krasicki urządził tam także wspaniały park. Obecnie w pałacu mieści się szkoła rolnicza i trzeba przyznać, że jest to jedna z najpiękniej położonych szkół w kraju.

Stąd niedaleko już mamy do Lidzbarka Warmińskiego, który - podobnie jak Smolajny - powiązany jest z osobą biskupa i literata Ignacego Krasickiego. Nikt chyba nie ma wątpliwości w kwestii przynależności Lidzbarka do Warmii, za to mało kto wie, że to dostojne miasto, w którym króluje monumentalny zamek biskupów warmińskich, aspiruje także do nieoficjalnego miana polskiej stolicy czekolady. W okolicach dnia imienin Ignacego Krasickiego, czyli w ostatni lub przedostatni weekend lipca, na dziedzińcu zamkowym i na terenie przedzamcza organizowany jest Festiwal Czekolady. Ponoć dostojnik kościelny i słynny bajkopisarz miał wielką słabość do słodkiego, gorącego napoju kakaowego - stąd wziął się pomysł na stworzenie festiwalu czekolady właśnie tutaj. Zachęcam wszystkich łasuchów do udziału. Można zobaczyć, jak ręcznie robi się pralinki, można posłuchać o historii i rodzajach czekolady, a przede wszystkim najeść się słodyczy do syta. Miłośnicy kabaretów wiedzą też zapewne, że w Lidzbarku co roku odbywają się w sierpniu najsłynniejsze chyba w kraju spotkania kabaretowe. Aż żal, że nie da się tych dwóch wydarzeń połączyć - czyż jest lepszy sposób na relaks niż śmiech przerywany kęsami czekolady?

Nasyceni czekoladą udajemy się do niezwykłej budowli - prawosławnej cerkwi pod wezwaniem Piotra i Pawła. Kościół ten stanowi wybitne dzieło architektury protestanckiej w Polsce. Można w nim dopatrzyć się zapożyczeń z różnych stylów i epok połączonych w nowatorskie struktury kompozycyjne. Trudno tę budowlę porównać z jakimkolwiek innym budynkiem.

Polska. Mazury x 7

Reszel, zamek z Reszlu Reszel, zamek z Reszlu Zamek w Reszlu / MARTA BLAZEJOWSKA / Agencja Wyborcza.pl

Warmia. Uroki Reszla

Ruszamy na wschód. Przez Kiwity, Wozławki i Bisztynek docieramy do Reszla - moim zdaniem najpiękniejszego i niedocenianego miasteczka Warmii położonego na skraju tej krainy. Wjeżdżając do niewielkiej i zawsze lekko śpiącej miejscowości, zostajemy niemal porażeni ogromem i urodą tamtejszego zamku. Pięknie odrestaurowane, monumentalne, ale zarazem pełne uroku XIV-wieczne dzieło architektury gotyckiej jest obecnie hotelem, centrum sztuki współczesnej, restauracją oraz muzeum. Ale to dopiero początek uroków Reszla.

Budynkiem, który wzbudził we mnie tyle samo zachwytu, ile współczucia, jest stara, bo pochodząca z 1444 roku plebania (usytuowana przy kościele pod wezwaniem Świętych Piotra i Pawła). Jest to zabytek naprawdę wyjątkowy, jednak jego stan jest tak opłakany, że porośnięte mchem i bluszczem mury zdają się zapadać ze starości pod ziemię. Aby go jeszcze zobaczyć, trzeba się naprawdę spieszyć...

Właściwie każdy zakątek Reszla warto zobaczyć. Urocze wąskie uliczki, rozłożysty ratusz, stareńki cmentarz na obrzeżach miasta, średniowieczną studnię, gotycki most... Mało kto wie, że Reszel był jednym z pierwszych miast w Europie, które miały własną kanalizację. I to już w XIV wieku! Fragmenty tego kamienno-drewnianego systemu przetrwały do dziś pod jedną z kamieniczek przy rynku. Innym niechlubnym powodem, dla którego Reszel jest znany na całym świecie - przynajmniej przez znawców historii - jest to, że właśnie tutaj, 21 sierpnia 1811 roku, spalono na stosie czarownicę Barbarę Zdunk. Była to ostatnia w nowożytnej Europie publiczna egzekucja kobiety skazanej za czary. 21 sierpnia, dla upamiętnienia tych tragicznych wydarzeń, organizowane jest w Reszlu widowisko połączone z rekonstrukcją historyczną i pokazami pirotechnicznymi. W 2011 roku przypadła okrągła, 200. rocznica egzekucji.

A skoro dotarliśmy już na wschodni kraniec Warmii, przy okazji pragnę zachęcić do odwiedzenia jeszcze dwóch miejsc w tej okolicy. Pierwsze z nich to pałac w Łężanach - odnawiany właśnie przepiękny zespół pałacowo-parkowy, należący dziś do Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. Drugie miejsce to pałac w Sorkwitach koło Biskupca nad Jeziorem Lampackim. To przepiękny, okazały obiekt w stylu angielskiego neogotyku otoczony ogromnym parkiem. Od końca XX wieku jest  w rękach prywatnych. Jeszcze sześć lat temu mieścił się tu elegancki hotel, ale od kilku lat pałac jest zamknięty i nie można zobaczyć go w środku. Znajduje się w tak doskonałym stanie, że mimo zamkniętych wnętrz warto go obejrzeć - choćby z zewnątrz.

Polska. Bory Tucholskie i Wdzydzki Park Krajobrazowy - malownicze okolice Kaszubskiego Morza

Frombork, Polska Frombork, Polska Frombork / Shutterstock

Warmia. Warmińskim szlakiem

Warmia to teren, przez który przebiega kilka ciekawych szlaków turystycznych. Jednym z nich jest szlak kopernikowski wiodący między innymi z Fromborka do Braniewa, dalej przez Ornetę do Lidzbarka Warmińskiego, Dobrego Miasta i Olsztyna. Spośród wymienionych miejsc na naszą szczególną uwagę zasługuje Frombork. Tutejsza gotycka katedra zachwyca architekturą i bogatym wyposażeniem wnętrza z 26 ołtarzami! Na zbudowanych w 1684 roku organach katedry - jednym z najlepszych instrumentów w Europie - grane są każdego lata koncerty. Dzieci zachwyci towarzyszący muzyce pokaz świetlny - tegoroczna nowość.

Katedra jest też wielkim cmentarzem. Liczne epitafia przypominają najwybitniejszych mieszkańców Warmii. Są wśród nich biskupi, kanonicy, a także - jak potwierdzono dopiero w 2008 roku - Mikołaj Kopernik, który spędził na Warmii ponad 40 lat. Właśnie we Fromborku opracował dzieło "De revolutionibus", w którym przedstawił odmienną i trudną do zrozumienia w tamtych czasach koncepcję wszechświata. Wielkiego astronoma upamiętnia znajdująca się w prawej nawie katedry nowoczesna płyta nagrobna z wygrawerowanym układem słonecznym. Przez szybę w posadzce można zajrzeć do grobu astronoma.

Frombork pełen jest historii. Budynki mieszkalne pamiętające średniowiecze, port nad Zalewem Wiślanym, wąskie uliczki - wszystko to tworzy niepowtarzalny i urzekający klimat. Polecam szczególnie zobaczenie planetarium, gdzie będziemy świadkami pokazu rozgwieżdżonego nieba, oraz odwiedzenie starego szpitala, gdzie dowiemy się niemal wszystkiego o medycynie i farmacji sprzed 500 lat. Muzeum mieści się w pięknym budynku z przylegającym do niego ogrodem botanicznym, gdzie można zobaczyć zioła, z których dziś, podobnie jak kiedyś, przygotowuje się leki.

Olsztyńskie na weekend: Ptasi budzik w Łajsie

bociany, bocian, polska bociany, bocian, polska Fot. Shutterstock

Warmia. Bociani raj

Na koniec naszej wycieczki jeszcze kilka słów do wielbicieli wszystkiego co naturalne. Warmia, podobnie jak sąsiadujące z nią Mazury, to kraina, w której udało się ocalić bardzo wiele miejsc niezmienionych ręką człowieka. Jest to także jeden z najczystszych obszarów Polski. Prawdopodobnie dlatego właśnie te tereny wybrały na miejsce swoich "wakacyjnych" domów bociany. Jest tu kilka wsi, które mogą pochwalić się kilkunastoma gniazdami tych niezwykłych ptaków. Najbardziej znane jest Żywkowo, gdzie latem mieszka znacznie więcej bocianów niż ludzi. Liczbę ptaków szacuje się na około 160-200 sztuk (po lęgu). Mieszkają one w ponad 40 gniazdach. Tymczasem wieś ma niespełna 30 mieszkańców...

Z kolei na dachu wspomnianego wcześniej budynku szpitala we Fromborku bociany zbudowały swoisty wieżowiec - cztero- lub pięciopiętrowe gniazdo. Dokładnie trudno je policzyć, ale jak widać, moda na tworzenie drapaczy chmur nie ominęła także naszych skrzydlatych przyjaciół. A gdy mam ochotę zobaczyć jeszcze więcej ptaków, jadę do rezerwatu "Kwiecewo" w pobliżu Dobrego Miasta. Obejmuje on 110 hektarów rozlewisk, łąk i nieużytków. To jedno z najcenniejszych siedlisk lęgowych ptaków na Warmii - można tu spotkać stada żurawi, bocianów czarnych, czapli białych i szarych, perkozków, gągołów, kszyków, krzyżówek, czajek, a także kawek. Nawet niewprawny obserwator wypatrzy je bez trudu.

I jeszcze jedna ciekawostka przyrodnicza. Choć klimat warmiński jest surowy i zimy bywają tu ciężkie, właśnie tutaj, a konkretnie w Nowym Kawkowie (na zachód od Olsztyna), założono plantację lawendy. I - co ciekawe - lawenda rośnie tam doskonale. Widok niebieskoliliowych pól i charakterystyczny, intensywny zapach ukoją nerwy nawet najbardziej zabieganego mieszczucha. A jakby tego było mało, na terenie plantacji od czerwca do września organizowane są warsztaty alchemiczne, podczas których można się nauczyć podstaw zielarstwa oraz poznać sposoby samodzielnego wykonywania kremów, nalewek, olejków eterycznych i innych pachnących specyfików.

I z tym pachnącym wspomnieniem lata w Kawkowie pozostaję na długie jesienne wieczory...

Nowe siedem cudów natury. Najpiękniejsze miejsca świata - głosujemy na Mazury!

Mazury, Warmia Mazury, Warmia Fot. Shutterstock

Informacje praktyczne

Tu warto się zatrzymać i zjeść

Restauracja i zajazd Złoty Strug, Pluski 104 (gm. Stawiguda)

Restauracja na Zamku Reszel, ul. Podzamcze 3, Reszel

Restauracja przy Hotelu 500, Święta Lipka 16

Restauracja i pizzeria Don Roberto, ul. Stara 1, Frombork

Jak się poruszać, czyli komunikacja na Warmii

Podróże pociągami sprawdzają się tylko w przypadku wypraw do największych miast regionu. Małe miejscowości są dobrze skomunikowane autobusami, choć jeśli chcemy dotrzeć na tereny dziewicze i odległe od dużych miast, najwygodniej podróżować samochodem lub - jeśli mamy dobrą kondycję - rowerem. Na niektórych odcinkach warto też skorzystać z kajaków.

Najważniejsze punkty informacji turystycznej

Braniewo, ul. Katedralna 7, tel. 55 644 33 03

Frombork, ul. Portowa 4, tel. 55 243 70 52 (po sezonie tel. 55 244 06 60)

Lidzbark Warmiński, ul. Wysokiej Bramy 2, tel. 89 767 41 48

Dobre Miasto, ul. Orła Białego 16, tel. 89 615 10 56

Gietrzwałd, Gietrzwałd 32, tel. 89 512 32 90

Olsztyn, ul. Staromiejska 1, tel. 89 535 35 65

Wybrane imprezy jesień/zima

Festiwal Sztuk Walki, 24 września, Lidzbark Warmiński

Międzynarodowy Festiwal Teatralny "Demoludy", 17-22 października, Olsztyn

Tydzień Teatrów Lalkowych "Anima", 14-20 listopada, Olsztyn

Festiwal Pieśni Patriotycznej i Wojskowej, 12 listopada, Pieniężno

Warmiński Jarmark Świąteczny, grudzień, Olsztyn

Więcej o: