Rzym. Dzielnica Zatybrze

Pierwotnie Zatybrze nie było częścią Rzymu, ale peryferiami ziem zamieszkanych przez Etrusków, dlatego ma wyraźnie inną atmosferę niż reszta miasta.
Na wysokości Centro Storico po drugiej stronie rzeki - "trans Tiberium" - leży Zatybrze (Trastevere). W czasach starożytnych tereny te zamieszkiwali głównie marynarze i cudzoziemcy. Na przykład w I w. p.n.e. osiedlali się tu pierwsi Żydzi, do których w 70 r. n.e. dołączyli niewolnicy i jeńcy przywiezieni przez Tytusa po zdobyciu Jerozolimy. Ze względu na swą względną izolację przez długie wieki rejon ten zachowywał odrębny charakter.

Dziś postępujący odpływ dotychczasowych mieszkańców sprawia, że Zatybrze stoi w obliczu poważnych przeobrażeń. Zamożni Włosi i cudzoziemcy powoli, ale systematycznie zmieniają charakter dzielnicy i coraz trudniej spotkać tu dawnych Trasteverini. Jednakże, nawet jeśli stare trattorie i osterie ustępują miejsca pizzeriom, wciąż jest to nader osobliwa, odmienna od innych część miasta. W ciągu dnia Zatybrze drzemie, pozostawione samemu sobie; wieczorem, zwłaszcza latem, na głównych ulicach i placach robi się tłoczno, również za sprawą turystów ściągających tu, by zjeść, napić się i pospacerować wśród straganów z egzotyczną biżuterią i wróżbitami układającymi tarota.

Rzym Zatybrze - Isola Tiberina

Najbardziej malownicza trasa na Zatybrze prowadzi z żydowskiego getta przez Isola Tiberina pośrodku Tybru, którą mosty łączą z oboma brzegami. Wyspę tę tradycyjnie wiąże się ze zdrowiem i uzdrawianiem. W 293 r. p.n.e. uciekł tu ze statku i dopłynął do brzegu wąż przywieziony z sanktuarium Eskulapa (Asklepiosa; greckiego boga sztuki lekarskiej) w nadziei, że powstrzyma to zarazę. Według legendy w miejscu, gdzie wypełzł na twardy ląd, powstało sanktuarium, w którym chorzy szukali uzdrowienia. W X w. niemiecki cesarz Otto III na gruzach tego asklepiejonu zbudował kościół, gdzie umieszczono relikwie św. Wojciecha przekazane Ottonowi przez Bolesława Chrobrego. Świątyni patronował początkowo św. Wojciech (Adalbert), ale ostatecznie kościół oddano w opiekę św. Bartłomiejowi. Pozostałością po związkach świątyni ze św. Wojciechem jest XIII-wieczna studzienka przed głównym ołtarzem, z postaciami świętego męczennika, Ottona i św. Bartłomieja, a także urna z prochami w bocznej kaplicy. Od średniowiecza na wyspie istniał szpital prowadzony przez Fatebenefratelli (dosł. czyńcie dobro, bracia) - nazywanych tak od śpiewnego zawołania, którym prosili o datki na chorych.

Dwa mosty łączące Isola Tiberina ze stałym lądem należą do najstarszych wciąż używanych budowli w Rzymie. Ponte Fabricio (prowadzący na północny brzeg) postawił w 62 r. p.n.e., jak głosi inskrypcja, Lucjusz Fabrycjusz, odpowiedzialny za utrzymanie dróg publicznych, zaś Ponte Cestio to dzieło Lucjusza Cestiusza z 42 r. p.n.e., odrestaurowane w 370 r. n.e. Z tamtej epoki przetrwało jednak tylko główne przęsło - reszta to rekonstrukcja z końca XIX w. Nieopodal wschodniego krańca wyspy widać pozostałości po pierwszym murowanym moście w Rzymie, zwanym dziś Ponte Rotto (Złamany Most), z 142 r. p.n.e. Większość tych szczątków pochodzi z nowszej budowli, postawionej w 1575 r. za pontyfikatu Grzegorza XIII i zmytej przez rzekę w 1598 r. Współczesny most w głębi to Ponte Palatino, niekiedy nazywany "mostem angielskim", ponieważ jest jedynym odcinkiem drogi w Rzymie, po którym samochody jeżdżą po lewej stronie.

Ponte Cestio prowadzi prosto do kościoła San Benedetto in Piscinula na Piazza in Piscinula. Świątynia jest mniejsza od Bazyliki św. Piotra, ale może się poszczycić najstarszym dzwonem w mieście, pochodzącym z X w. Kilka kroków stąd leży Piazza di Santa Cecilia z kościołem Santa Cecilia in Trastevere. W 230 r. w tym miejscu zginęła patronka muzyki św. Cecylia. Najpierw skazano ją na uduszenie parą w domowej łaźni, a gdy ten rodzaj egzekucji okazał się nieskuteczny, podjęto decyzję o zgilotynowaniu męczennicy. Jednak i ścięcie nie spowodowało jej natychmiastowej śmierci: tradycja mówi, że święta Cecylia żyła jeszcze przez trzy dni. W 1599 r. otwarto jej grób i znaleziono doskonale zachowane ciało, ułożone w pozycji embrionalnej. Na podstawie jego szkiców sporządzonych przez świadków Stefano Maderno wykonał rzeźbę, stojącą teraz przy głównym ołtarzu. W godzinach otwarcia kościoła Santa Cecilia (codz. 9.30-12.30 i 16.00-18.30) można zwiedzać wykopaliska pod nim, a na piętrze mieści się galeria, istne arcydzieło sztuki gotyckiej, z fragmentarycznie zachowanym freskiem Cavalliniego Sąd Ostateczny (galeria: wt. i czw. 10.00-12.00, nd. 11.30-12.30).

Rzym Zatybrze - coś starego, coś nowego

Jak każda stara dzielnica Rzymu, Zatybrze musiało coś poświęcić, kiedy po 1870 r. stolica zaczęła się gwałtownie rozwijać. Na przykład plątaninę tutejszych uliczek przecięła szeroka Viale di Trastevere, najpierw poświęcona królowi, a potem "pracy". Na północnym końcu ulicy, na brzegu Tybru, leży Piazza G.G. Belli, nosząca imię najważniejszego XIX-wiecznego poety rzymskiego Giuseppe Gioacchina Belliego (1791-1863), uhonorowanego tu także pomnikiem. Nieco wcześniej jest Piazza Sidney Sonnino. W Świętym Roku 1300 w XIII-wiecznej Torre degli Anguillara mieszkał tu Dante. Po przeciwnej stronie Viale di Trastevere wznosi się XVIII-wieczny kościół San Crisogono, zbudowany w jednym z najstarszych chrześcijańskich miejsc kultu w Rzymie - pierwotnie stał tu prywatny dom z II lub III w. W piwnicach zachowały się również pozostałości kościoła z VIII w. oraz XI-wieczne freski.

Innym popularnym poetą, podziwianym za wyjątkowe poczucie humoru, był Carlo Alberto Salustri (zm. 1950), zwany Trilussa. Jego pomnik stoi nieco bardziej na północ, na Piazza Trilussa. W Museo di Roma in Trastevere (muzeum folkloru; Piazza Sant'Egidio 1/b; wt.-nd. 10.00-20.00, 24 i 31 XII 10.00-14.00, zamkn. pn., 1 I, 1 V, 25 XII; ostatnie wejście 30 min przed zamkn.; tel. 06/5816563; wstęp płatny) na Piazza Sant'Egidio można zobaczyć m.in. rekonstrukcję fragmentu domu poety, a także kolekcję historycznych rycin i pamiątek.

Naprzeciwko fontanny na Piazza Trilussa kończy się Ponte Sisto, kładka łącząca Zatybrze z Via Giulia. Via Benedetta prowadzi z placu w stronę dolnego końca Via Garibaldi wiodącej na wzgórze Janikulum (Gianicolo). W średniowieczu wędrowali tędy pielgrzymi zdążający do Watykanu, którzy potem skręcali w prawo przez Porta Settimiana, bramę cesarza Septymiusza Sewera, przebudowaną w 1498 r. na polecenie papieża Aleksandra VI. Rdzenni mieszkańcy Zatybrza znają tę drogę - Via della Lungara - z innego powodu. Otóż biegnie ona prosto do Carcere di Regina Coeli 6 (Wiezienie Królowej Niebios), starego rzymskiego więzienia zawdzięczającego eufemistyczną nazwę mieszkającym tam wcześniej karmelitankom. Niegdyś mówiło się, że prawdziwy Trasteverino musi przynajmniej raz zaliczyć pobyt w tych lochach, by "zostawić po sobie ślad".

Turystów bardziej zainteresuje Villa Farnesina (pn.-sb. 9.00-13.00; tel. 06/68801767; wstęp płatny). Wybudował ją sobie w 1508 r. zamożny rzymski bankier Agostino Chigi. Ozdobili ją najlepsi ówcześni artyści: wśród fresków w pokojach na dole są m.in. Galatea i Trzy Gracje Rafaela (podobno pozowała mu kochanka Chigiego) oraz kompozycje Peruzziego. Dziełem tegoż artysty jest też efektowne malowidło iluzjonistyczne na górze, przedstawiające widok Rzymu. W innym pomieszczeniu można podziwiać wspaniałe Wesele Roksany i Aleksandra pędzla Sodomy. Po drugiej stronie ulicy stoi Palazzo Corsini (wt.-sb. 9.00-14.00, nd. 9.00-19.00; tel. 06/68802323; wstęp płatny). Zbudowano go w XV w. dla kardynała Domenica Riario, a od 1654 r., nawróciwszy się na katolicyzm, żyła tu aż do śmierci szwedzka królowa Krystyna. Dziś w pałacu mieści się część Galleria Nazionale d'Arte Antica (reszta zajmuje Palazzo Barberini) z dziełami m.in. Rubensa, van Dycka, Caravaggia i Reniego.

Za Palazzo Corsini rozciąga się Orto Botanico (ogród botaniczny; pn.-sb. 9.00-18.30, zimą 9.00-17.30, szklarnie 9.00-12.30; tel. 06/6864193; wstęp płatny). Pierwotnie stanowił on część terenów pałacowych, a obecnie jest ogólnie dostępny jako przyjemne miejsce na letnie spacery. Zebrano tu ok. 7 tys. roślin, m.in. w specjalnym ogrodzie zapachowym dla niewidomych oraz w ogródku z ziołami leczniczymi. Na zboczach Janikulum wybudowano ciąg tarasowatych fontann.

Via della Scala prowadzi przez Piazza Sant'Egidio na Piazza Santa Maria in Trastevere, główny rynek w tej części miasta. Plac jest zamknięty dla samochodów i należy do najspokojniejszych w Rzymie. Wielu chętnie przesiaduje w tutejszych kawiarniach albo pod fontanną Fontany (1692), gdzie latem pojawiają się uliczni muzycy. Nazwa piazzy pochodzi od bazyliki po jej wschodniej stronie, jednego z najstarszych kościołów w Rzymie i przypuszczalnie pierwszego pod wezwaniem Matki Boskiej. Obecna budowla pochodzi z XII w., wyjąwszy portyk dodany w 1702 r. (oczyszczony i specjalnie zabezpieczony przez zanieczyszczeniami). Na uwagę zasługują przepiękne XII- i XIII-wieczne mozaiki, wewnątrz i na zewnątrz - aby móc podziwiać wszystkie detale, warto wziąć lornetkę. Cykl Życie Marii wykonał Cavallini (1291). Dziś w kościele odbywają się eleganckie śluby i pogrzeby, bywa też wykorzystywany podczas wizyt ważnych dostojników kościelnych. Warto też odnotować, że Santa Maria in Trastevere jest kościołem tytularnym kardynała Józefa Glempa (w latach 1957-1981 świątynia była kościołem tytularnym Prymasa Tysiąclecia kardynała Stefana Wyszyńskiego). W końcu lat 70. XVI w. kościół Najświętszej Maryi Panny na Zatybrzu był kościołem tytularnym kardynała Stanisława Hozjusza, którego nagrobny pomnik można dziś oglądać wewnątrz świątyni.

Zupełnie inna atmosfera panuje na Piazza San Cosimato, gdzie w sąsiedztwie sklepów, barów, restauracji i szpitala odbywa się codziennie targ spożywczy. Pobliski kościół San Francesco a Ripa ) istniał już w X w., ale obecny kształt zawdzięcza renowacji w XVII stuleciu. Wewnątrz warto obejrzeć dwa arcydzieła: Błogosławioną Ludovicę Albertoni Berniniego oraz Świętą Annę z Marią Il Baciccii.

Na Zatybrze warto zajrzeć w lipcu, kiedy mieszkańcy hucznie obchodzą święto Matki Boskiej Rzecznej, patronki dzielnicy (Festa de' Noantri - w zatybrzańskim dialekcie "nasze święto"). Uroczystościom trwającym aż do 28 lipca towarzyszą imprezy sportowe i artystyczne, uliczne pokazy i zabawy. Kulminacyjnym momentem jest barwna procesja z figurą Madonny, przewożonej łodzią i przenoszonej ulicami, a obchody kończy wspaniały pokaz sztucznych ogni.

Targ na Zatybrzu

W niedzielne przedpołudnia tłumy ciągną na Mercato Porta Portese !, jeden z największych pchlich targów w Europie (ponad 4 tys. straganów). Miejsce to cieszy się ogromną popularnością wśród rzymian i turystów, ma też fantastyczną atmosferę. Targ ciągnie się od samej Porta Portese do Viale di Trastevere i dalej, prawie do dworca Trastevere. Można tu kupić niemal wszystko, co tylko komuś przyjdzie do głowy, od rzeczy wytwornych po śmieszne: antyki, kwiaty, części samochodowe, używaną i nową odzież, artykuły spożywcze, komiksy, porcelanę i sprzęty domowe. Straganiarze przyjeżdżają tu z całych Włoch, a nawet z zagranicy. Wśród bardziej egzotycznych towarów można wspomnieć jedwabne koszule z Chin, najróżniejsze przedmioty z Rosji, tkaniny z Ameryki Łacińskiej oraz kadzidła i przyprawy z Indii. To z pewnością najciekawszy targ w Rzymie, nawet jeśli w ostatnich latach mocno wzrosły ceny - szczególnie antyków.

Więcej informacji na ten temat znajdziesz w przewodniku nowej serii Miasta Marzeń - Rzym

Do kupienia w Kulturalnym Sklepie