Turcja. Stambuł - Hagia Sophia

Kościół Świętej Mądrości Bożej, Hagia Sophia to arcydzieło architektury wszech czasów, synteza Wschodu i Zachodu, symbol Bizancjum - wciąż wywołuje dreszcz zachwytu, spotęgowany faktem, ze stoi w tym miejscu od dnia konsekracji 26 grudnia 537 r., niewzruszony przez trzęsienia ziemi ani upadki imperiów.
Świątynia, przez długie wieki największa na świecie, wygląda jak konglomerat masywnych murów, łuków i przypór, zwieńczony olbrzymia kopuła o średnicy 30 m. Cztery minarety w rogach budowli sa wyraźnie obcym elementem, przypominającym jednak, ze tysiąc lat po konsekracji Hagia Sophia na piec wieków stała się świątynia innych wyznawców. Główny kościół cesarstwa bizantyjskiego został zamieniony na imperialny meczet epoki osmańskiej, by w dobie republiki przeżyć desakralizacje i stać się tym, czym jest obecnie: bezcennym muzeum obleganym przez tłumy zwiedzających. Według historyków bizantyjskich pierwsza bazylika Hagia Sophia powstała prawdopodobnie w 360 r. za panowania Konstantinusa, syna Konstantyna Wielkiego, jednak po niespełna półwieczu spłonęła podczas zamieszek. Po kilku latach została odbudowana przez Teodozjusza II. Zanim powtórnie legła w gruzach w czasie powstania Nika w 532 r., upłynęło ponad sto lat. Zaraz po stłumieniu zamieszek Justynian I Wielki zarządził wyburzenie okolicznych zabudowań i uprzątniecie placu pod gigantyczna inwestycje, jaka była konstrukcja trzeciej świątyni. Cesarz nie zamierzał oszczędzać - sprowadził najlepszych rzemieślników ze wszystkich zakątków imperium, najdroższe marmury z kamieniołomów Egiptu, Grecji i Azji Mniejszej. Dozór nad pracami konstrukcyjnymi powierzył dwóm greckim matematykom z Azji Mniejszej: Anthemiosowi z Tralles, który przekładał teorie Archimedesa na zasady architektury, oraz Izydorowi z Miletu, znawcy Platona i Pitagorasa. Aby śmiałe, eksperymentatorskie plany przybrały fizyczna postać kościoła, który zadziwił świat, siedmiotysięczna armia murarzy, kamieniarzy, malarzy, tynkarzy, mozaikarzy i innych specjalistów potrzebowała pięciu latach i dziesięciu miesięcy. W dniu konsekracji patriarcha Menas przyjął cesarza u zachodnich wrót zwanych Orea Porta (Piekna Brama). Kiedy Justynian wkroczył do skrzącego się od marmurów i mozaik wnętrza, ponoć wykrzyknął z cesarska skromnością: "Sława Bogu, który uczynił mnie godnym dokonania tak wielkiego dzieła! Salomonie, przewyższyłem cię!". Kiedy 900 lat później Mehmed II Zwycięzca wkroczył do Konstantynopola wieczorem 28 maja 1453 r., pierwsze kroki skierował do bazyliki. W odróżnieniu od swoich żołnierzy stanął u jej wrót, po czym schylił się po garść ziemi, która posypał turban w geście uniżenia przed Bogiem. Na jego rozkaz ktoś wszedł na kazalnice, z której oznajmił: "Nie ma Boga poza Allahem, a Muhammad jest jego Prorokiem". Tak oto Hagia Sophia stała się meczetem. Nazwy świątyni nie zmieniono, gdyż Mądrość Boża przynależy również Allahowi.

Stambuł - Hagia Sophia - wnętrze bazyliki

Główne wejście prowadzi przez centralna Brame Cesarska, niegdyś zarezerwowana wyłącznie dla panujących. Według legendy, skrzydła drzwi wykonano z arki Noego. Podłużny exonarteks (przedsionek zewnętrzny) wieńczy sklepienie pokryte w całości złota mozaika. W lunecie ponad brama widnieje mozaika przedstawiająca tronującego Chrystusa, który w lewej ręce trzyma Ewangelie otwarta na słowach: "Pokój z wami. Ja jestem Światłością świata", a prawa błogosławi cesarza Leona VI (zwanego Madrym, dzięki zamiłowaniu do teologii, choć burzliwe życie osobiste ściągnęło nań ekskomunikę).

Wnętrze bazyliki, niegdyś lśniące od złotych mozaik i błyszczące od wypolerowanych marmurów, dziś tonie w półmroku, zakłócanym przez ostre refleksy słoneczne z okien pod kopuła. Ogromna kopuła o średnicy ponad 30 m, wsparta na czterech potężnych nieregularnych filarach, wznosi się 56 m ponad posadzką. Filary są połączone czterema wielkimi łukami, z których wyrastającztery pendentywy, przekładające kwadrat na okrąg kopuły. Nawę obiegają galerie oparte na ozdobnych filarach i kolumnach. Świątynia została sekularyzowana przez Atatürka w 1935 r., ku niezadowoleniu wiernych muzułmanów. Uczucie braku sacrum potęgują rusztowania konserwatorów, pomieszanie symboli religijnych oraz głosy przewodników i zwiedzających. Ściany i filary sa pokryte różnokolorowym marmurem: zielonym, czerwonym, białym i fioletowym. Specyficzny sposób ciecia bloków na płyty, układane później jak otwarte strony książki, daje niecodzienny "lustrzany" efekt marmurowego desenia. Śnieżnobiały kontrapunkt tworzą koronkowe kapitale kolumn, będące bizantyjską trawestacją korynckiego kosza z liśćmi akantu. W bocznych nawach oraz w 13 oryginalnych zebrach kopuły zachowały się fragmenty niefiguratywnych mozaik z czasów Justyniana I Wielkiego. W sklepieniu absydy widnieje piękna mozaika z 867 r. przedstawiająca Madonnę z Dzieciątkiem na złotym tle. Maria Panna w granatowym płaszczu spoczywa na wysadzanym klejnotami, wyściełanym tronie, a jej ręce delikatnie obejmują Jezusa, który w lewej dłoni trzyma Pismo Święte,a prawa unosi w geście błogosławieństwa. Nieco dalej po prawej stronie, w południowym łuku znajdują się szczątki mozaiki ukazującej archanioła Gabriela o nieziemsko pięknym obliczu i barwnych skrzydłach sięgających ziemi.

Po przeciwnej stronie absydy był niegdyś wizerunek archanioła Michała, z którego zachowało się zaledwie kilka piór. Ponad arkadami galerii po północnej stronie nawy można dostrzec trzy dalsze mozaiki z wizerunkami ojców Koscioła: Ignatiusa Młodszego, Jana Chryzostoma i Ignatiusa Theoforusa. Na południowym krańcu podłużnego narteksu sa drzwi wiodące do Przedsionka Wojowników, przez który obecnie prowadzi wyjście ze świątyni. Nazwa przedsionka wzięła się stad, ze w tym miejscu czekała cesarska straż przyboczna, gdy władca uczestniczył w liturgii. Na sklepieniu westybulu widać ładne geometryczne mozaiki z czasów Justyniana, jednak prawdziwa perełka jest mozaika w lunecie ponad drzwiami, która można dokładnie obejrzeć w wielkim lustrze. Odkryty w 1933 r. obraz, wykonany prawdopodobnie na przełomie X i XI w., w czasach Bazylego Bułgarobójcy, przedstawia Konstantyna Wielkiego i Justyniana I Wielkiego w towarzystwie Madonny z Dzieciątkiem. Pierwszy z władców ofiaruje model ufortyfikowanego Konstantynopola, drugi - model świątyni Hagia Sophia.

Więcej informacji na ten temat znajdziesz w przewodniku nowej serii Miasta Marzeń - Stambuł

Do kupienia w Kulturalnym Sklepie