Rumunia. Kluż - mózg Transylwanii

Rumuni twierdzą, że sercem Transylwanii jest Alba Iulia, ale jej mózgiem jest Kluż...
Przewodnik "Rumunia. Mozaika w żywych kolorach...oraz Mołdowa. Wydanie IV" możesz kupić w Podróżniczej Księgarni Internetowej bezdroza.pl

Węgrzy wymieniają Kolozsvár jako drugie miasto po Budapeszcie i choć jego los przypominać może losy naszego Lwowa, to daleko mu do sentymentalizmu kresowego mitu. Niezwykła jest jego witalność, atmosfera twórczego napięcia, które - w tym równie węgierskim, jak rumuńskim, saskim i żydowskim mieście - pozwoliło tu żyć i tworzyć najznakomitszym postaciom wielu narodów. Zazdroszczą mu więc Bukareszt i Budapeszt tej umiejętności godzenia przeciwieństw, na której, mimo wielu tragicznych spięć, Kluż buduje swój europejski poziom. Kto zatrzyma się tu na dłużej, z pewnością (i duża w tym zasługa studentów) na nudę narzekać nie będzie.

ZOBACZ TAKŻE: Alba Iulia - miasto uważane za serce Transylwanii >>

Kluż - historia

Osadnictwo w tym miejscu sięga daleko w rzymską przeszłość, kiedy to w 124 r. n.e. osada Napoca otrzymała status miejski, stając się za panowania Marka Aureliusza rzymską kolonią (w latach 161-180). Leżała ona na słynnej Via Magna, łączącej Porolissum (dziś. Zal u), Napocę (Kluż), Potaissę (Turda), Bruclę (Aiud), Apulum (Alba Iulia) i rzymską Sarmizegetusę (łac. Colonia Ulpia Traiana Sarmizegetusa).

Średniowieczne dokumenty wspominają o Castrum Clus (1173), którego nazwa jest prawdopodobnie popularnym przekształceniem łacińskiego słowa clusum ('zamknięty') odnoszącego się do położenia miasta pośród wzgórz. Usytuowanie na skrzyżowaniu szlaków handlowych: z południa na północ i ze wschodu na zachód, wpłynęło na dynamiczny rozwój miasta w średniowieczu. Osiedleni tu mieszczanie niemieccy (po najeździe tatarskim w 1241 r.) i węgierscy, szybko rozbudowali miasto poza jego dotychczasowy obszar, w 1316 r. (przyznanie praw miejskich przez króla Karola Roberta) zakładając nowe na prawie niemieckim - z dużym rynkiem, pełniącym tę funkcję do dziś i regularnym, szachownicowym układem ulic. Stając się coraz ważniejszym ośrodkiem regionu, Klausenburg został w 1405 r. wolnym miastem królewskim. Po okresie rezydencji gubernatora w Sybinie (czasy austriackie), w 1860 r. urósł do rangi stolicy Transylwanii. Na czasy monarchii austro-węgierskiej przypada też kolejny okres jego świetności. Przeprowadzone wtedy modernizacje nadały mu metropolitalny charakter. W 1919 r. Kolozsvár zmieniono na Cluj, a w latach 70. XX w. dodano nazwę Napoca, podkreślającą związki z rzymską Dacją.

Kluż - miejsca, które warto zobaczyć

Idąc z placu dworcowego ulicą Horea, która w XIX w. połączyła miasto z linią kolejową, przyjmując imię cesarza Franciszka Józefa, mijamy po prawej kościół, wzniesiony na cześć węgierskiego milenium w latach 1897-98 wg projektu Ferenca Szalaiego, a dalej synagogę postępową, powstałą w latach 1886-87, w stylu mauretańskim, na wzór synagog budapeszteńskich (Synagoga Neologiczna - Sinagoga Neolog , nazywana też Synagogą Deportowanych - Templul Memorial al Deportaiilor, upamiętnia pomordowanych w czasie wojny Żydów północnosiedmiogrodzkich).

Cytadela na wzgórzu (rum. Cet iuia, węg. Fellegvár), wznoszącym się 60 m nad miastem (405 m n.p.m.), była strategicznym punktem umożliwiającym obserwację całego Klużu. Austriacka twierdza, która powstała tu w latach 1715-23, do 1960 r. służyła jako więzienie. Po wybudowaniu spacerowej promenady na wzgórzu otworzono małą kawiarnię Belvedere, wykorzystując w ten sposób walory widokowe, a także hotel o tej nazwie (nosi ją do dziś). Do 1950 r. stał tu stalowy krzyż upamiętniający rewolucję 1848 r. Obecny, 26-metrowy, ustawiono w 1995 r.

Po przejściu Małego samoszu znajdziemy się na starówce.

Rynek (rum. Piaia Unirii, węg. F tér) jest od wieków symbolem miasta. Powstał, gdy stary rynek (dziś P-ia Muzeului) okazał się zbyt mały na potrzeby szybko rozrastającego się miasta (dotychczasowe mury przechodziły północną pierzeją nowego rynku). Kamienice i pałace wznoszono tu od XV do XX stulecia i nawet, jeśli fasady są nowsze, to dziedzińce mają oryginalny charakter, nadany jeszcze w XVI i XVII w.

Fara św. Michała (rum. Biserica Romano-Catolic Sfântul Mihail, węg. Kolozsvári Szent Mihály-templom, niem. Klausenburger Michaelskirche) stanęła w miejscu wcześniejszej gotyckiej kaplicy. Podobnie jak w przypadku wielu innych średniowiecznych założeń sakralnych o tak szerokim programie architektonicznym, budowana była w kilku etapach rozciągniętych czasowo na całe dziesięciolecia, a nawet wieki, zważywszy, że jej najstarsze części (wąskie trójprzęsłowe prezbiterium z dwiema niewielkimi nawami zamkniętymi apsydami) pochodzą z połowy XIV w., zaś najstarsze - 80-metrowa neogotycka wieża - z 1859 r. Budowę obszernej hali nawowej rozpoczęto za rządów Zygmunta Luksemburskiego (król Węgier od 1387 r. do śmierci w 1437 r.) - jego herb (Cesarza Rzymskiego Narodu Niemieckiego), wraz z herbami Węgier i Czech, znajduje się w zachodnim portalu. Prace wykończeniowe hali trwały też po jego śmierci, do lat 40. XV w. (sklepienia wewnętrzne, portal główny). Z analiz porównawczych wynika, że budowniczymi kościoła byli członkowie tej samej strzechy, która pracowała przy budowie katedry św. Elżbiety w Koszycach (wzniesionej w latach 1378-1508). Kiedy w 1437 r. Kluż otworzył swoje bramy rewolcie chłopskiej, ukarany został odebraniem przywilejów. W dniu św. Michała (29 września) 1444 r. miasto odzyskało przywileje i na tę cześć ustanowiono wezwanie fary. Dodano również posąg świętego na fasadzie. W następnych stuleciach kościół wielokrotnie doznawał uszczerbku w wyniku pożarów, trzęsienia ziemi i uderzenia pioruna, z drugiej strony był wzbogacany o nowe elementy, jak np. wspaniale ornamentowany portal do zakrystii, nieznanego autorstwa, pochodzący z 1528 r. Zawiera on elementy gotyku płomienistego i renesansu. Do dziś zastanawia popiersie mężczyzny wyłaniające się z przyczółka: czyj jest to portret - być może autora lub fundatora? Obecna ambona pochodzi z lat 1740-50, a ołtarz z 1873 r. Na uwagę zasługują freski z kaplicy Grzegorza Schleninga (na prawo od głównego wejścia). Przedstawiony tu cykl pasyjny, zwieńczony okazałą sceną Ukrzyżowania, powstał ok. 1430 r. W kaplicy znajduje się także Pieta z 1957 r., autorstwa Tibora Szervaciusza, wybitnego współczesnego rzeźbiarza.

POZNAJ miejsce urodzenia Draculi! >>

Kościół - po braszowskim Czarnym Kościele - jest największą halową katedrą Transylwanii. Przez blisko siedem wieków służył on miastu, był też świadkiem wielu wydarzeń historycznych. 50 razy zbierał się tu sejm siedmiogrodzki, tu w 1551 r. królowa Izabela (Jagiellonka) oddała koronę węgierską Ferdynandowi II Habsburgowi. Później w kościele wybierano książąt siedmiogrodzkich - Zygmunta Batorego, Jerzego Rakoczego, Gabriela Batorego, Gabriela Bethlena.

Pomnik konny króla Macieja stanął na rynku odnowionym z okazji węgierskiego milenium. Miasto przygotowujące się do obchodów już w 1893 r. rozpisało konkurs na pomnik, który wygrał János Fadrusz. Gotowy monument odsłonięto w roku 1902. Obok Macieja Korwina ustawione są cztery posągi węgierskich mężów stanu oddających hołd królowi. Ostatni wyobraża Stefana Batorego.

Pałac Bánffy jest jednym z najznakomitszych barokowych pałaców miejskich Transylwanii. Zbudowano go w latach 1774-85 według projektu Johanna Eberhardta Blaumanna, wzorując się na pałacach wiedeńskich. Gośćmi znamienitej hrabiowskiej rodziny byli m.in. cesarze Franciszek I i Franciszek Józef. Koncertował tu także Franciszek Liszt. Od 1965 r. w pałacu mieści się Narodowe Muzeum Sztuki (P-ia Unirii 30).

W pobliżu północnego narożnika rynku, przy skrzyżowaniu B-dul Regele Ferdinand I i B-dul 21 Decembrie 1989, stoi niepozorny (zwłaszcza w porównaniu z pobliską katedrą) kościół luterański. Jego budowę ukończono w 1829 r., zaś wieżę zwieńczono hełmem w 1914 r. W okresie reformacji prawie całe miasto przeszło na unitarianizm; Sasów wyznania ewangelickiego pozostało tu zaledwie kilku, posługi dla nich sprawował jeden pastor.

Przy tej samej ulicy (B-dul 21 Decembrie 1989), obok domu handlowego Sora, znajduje się budynek kolegium unitariańskiego, jednej z najlepszych szkół miasta założonej w 1557 r. Początkowo siedziba kolegium mieściła się przy rynku, lecz po przejęciu fary (wraz ze szkołą) przez katolików (1716), arianie zmuszeni zostali do znalezienia nowego miejsca, w którym mogłyby stanąć ich świątynia i szkoła. Kościół unitariański powstał dopiero w latach 1792-96 (wcześniej wspólnota nie dysponowała funduszami pozwalającymi sfinansować budowę). Wzniesiono go w stylu barokowo-klasycystycznym, jego fasadę zdobi łaciński napis: "In honorem solus Dei" ("Na cześć Boga jedynego") - ariańskie wyznanie wiary. Nowe kolegium unitariańskie powstało w 1901 r. Przeniesiono tu unitariański wydział teologii, a także kurię biskupią i miejsce synodów Kościoła. W przedsionku znajdują się popiersia słynnych biskupów, m.in. Sámuela Brassai, encyklopedysty i polihistora.

Z północno-zachodniego naroża rynku wychodzi ulica Matei Corvin (Mátyás király utca), prowadząca do Domu króla Macieja (Mátyás király szül háza). Tutaj 27 marca 1443 r. przyszedł na świat król Maciej Korwin, syn Jana Hunyadyego i Elżbiety Szilágyi, córki kapitana Temesváru. Dom był restaurowany w 1943 r. przez Károlyego Kósa, któremu zawdzięczamy jego gotycko-renesansową formę. Po wojnie budynek stał się siedzibą Akademii Sztuk Pięknych.

W pobliskim domu Eppel (nr 4) znajdowała się założona w 1550 r. drukarnia Gáspára Heltaiego, saskiego pastora luterańskiego piszącego w języku węgierskim. Założył on pierwszą w królestwie drukarnię wydającą książki w języku węgierskim. Był także utalentowanym tłumaczem, jednak nie zdążył ukończyć pierwszego tłumaczenia Biblii na węgierski, nad którym pracował. W domu Eppel urodził się w 1557 r. książę siedmiogrodzki Stefan Bocskai. Swą nazwę dom zawdzięcza niemieckiemu pastorowi unitariańskiemu Eppeliusowi, który przejął budynek po śmierci Gáspára Heltaiego.

Piaia Muzeului (rum. Cetatea Veche, węg. Óvár) była rynkiem starego, saskiego miasta. Tu również odkryto pozostałości murów sięgających rodowodem czasów rzymskich. Ktoś, kto chciałby pogłębić wiedzę na ten temat, może odwiedzić sąsiednie Muzeum Historii Transylwanii (Muzeul de Istorie al Transilvaniei), gromadzące m.in. zbiory archeologiczne. Stojąca na placu Statua Karoliny jest najstarszym świeckim pomnikiem miasta. Monument ma 10 m wysokości; ufundowany został w 1831 r. dla upamiętnienia wizyty cesarza Franciszka Habsburga i cesarzowej Augusty Karoliny, którzy gościli w Klużu (po raz pierwszy) w 1817 r. Do czasu ustawienia pomnika króla Macieja statua znajdowała się na rynku.

W miejscu dzisiejszego klasztoru i kościoła Franciszkanów (rum. Biserica i M n stirea Franciscan , węg. Ferences kolostor és templom) wznosił się pierwszy parafialny kościół w mieście. Sprowadzeni w 1442 r. dominikanie zbudowali gotycki kościół z klasztorem. Dziedziniec klasztorny i kościelna zakrystia zachowały swą gotycką formę do dziś. W dobie reformacji dominikanów wygnano z miasta (1556). Wtedy to zamieszkała tutaj królowa Izabela, z domu Jagiellonka, córka Zygmunta Starego i Bony Sworzy. Począwszy od 1568 r. mieściła się tu szkoła ariańska, później, w 1609 r., książę Gabriel Batory przekazał ją reformatom. W okresie kontrreformacji klasztor oddano jezuitom (1693), którzy także utworzyli tu swoją szkołę, ostatecznie w 1725 r. kompleks przeszedł w ręce franciszkanów. Ci, odbudowawszy go po pożarze, nadali mu barokowy charakter. Po kasacie zakonów w Rumunii (1948) klasztor stał się siedzibą szkoły muzycznej.

Do kościoła Minorytów przez długi czas na nabożeństwa przychodzili klużańscy Ormianie. Ponieważ i dziewczęta ormiańskie, i tutejsi chłopcy słynęli z urody, świątynię nazywano "kościołem pięknych". Architekt Johann Eberhardt Blaumann przebudował kościół w stylu barokowym. W 1928 r. papież przekazał kościół grekokatolikom (z przeznaczeniem na katedrę), jednak po 1948 r. przejęli go prawosławni. W 1998 r. grekokatolicy poprosili o zwrot budynku, lecz prawosławni nie chcieli ustąpić. Ostatecznie doszło do bójki, w wyniku której przybytek ponownie przeszedł w ręce grekokatolików.

Kościół uniwersytecki (pijarski) to pierwszy barokowy budynek Klużu i Siedmiogrodu. Budowę rozpoczęli w 1718 r. jezuici, ale w 1776 r. kościół przejęli pijarzy (specjaliści od szkolnictwa w czasach kontrreformacji). Ołtarz zdobią figury jezuickich świętych, m.in. Stanisława Kostki.

Liceum Stefana Batorego (Liceul Teoretic "Báthory István"), obecnie liceum węgierskie, to najlepsza szkoła średnia w mieście. Jej tradycje sięgają szkoły jezuickiej, przy której, sprowadziwszy pijarów, cesarzowa Maria Teresa założyła uniwersytet (1727), otwierając jednocześnie wydziały prawa i medycyny.

W 1872 r. ustanowiono w Klużu Uniwersytet Franciszka Józefa (drugi największy uniwersytet węgierski). Na miejscu małego kolegium jezuickiego powstał w latach 1893-95 obecny neorenesansowy budynek. Był to największy publiczny obiekt miasta, oddany do użytku przy obchodach milenijnych. Po zajęciu Transylwanii przez Rumunię w 1919 r. węgierska kadra ewakuowała się do Segedyna (Szegedu), dając początek tamtejszemu, działającemu do dziś uniwersytetowi. Klużańska kadra profesorska, ukształtowana w mieście o wielkich tradycjach protestanckich, nie najlepiej czuła się w na wskroś katolickim Segedynie, toteż jej pokaźna część powróciła do Klużu w 1940 r. Od 1945 r. działały obok siebie dwa uniwersytety: rumuński Babe i węgierski Bolyai, które zjednoczono państwowym dekretem wydanym w 1950 r. Od 1990 r. niektóre wydziały zaczęły uruchamiać zajęcia, a nawet całe kierunki, z węgierskim językiem wykładowym. Dziś uniwersytet Babe -Bolyai zmierza do wypracowania dwunarodowej formuły nauczania. Przed budynkiem uniwersytetu wznosi się pomnik twórców Szkoły Siedmiogrodzkiej - Samuela Micu, Gheorghe ?incaia i Petru Maiora. Ruch, który zapoczątkowali, przyczynił się do rozbudzenia świadomości narodowej Rumunów.

Węgierski kościół reformowany (kalwiński; rum. Biserica Reformat de pe Uliia Lupilor, węg. Farkas utcai református templom) został wzniesiony w latach 1489-1516 z polecenia króla Macieja Korwina. To największy jednonawowy gotycki kościół południowo-wschodniej Europy. W 1622 r. Gabriel Bethlen przekazał go reformatom, którzy odnowili budowlę w 1648 r. (z tego roku pochodzi renesansowa ambona). Piękne stalle datuje się na XVII w., a intarsjowany ołtarz pochodzi z 1827 r. Stojący naprzeciwko wejścia do kościoła pomnik św. Jerzego wykonali w 1373 r. jedni z najzdolniejszych brązowników europejskich, bracia Marcin i Jerzy z Klużu, którzy pod takim właśnie przydomkiem przeszli do historii sztuki. Bracia tworzyli wolno stojące pomniki, przeznaczone do umieszczania na placach, przed znaczącymi budowlami. Pomniki św. Jerzego ich dłuta możemy dziś podziwiać w dwóch miejscach - na Hradczanach w Pradze i (bliźniaczy) właśnie w Klużu.

Baszta Krawców (in. Baszta Bethlen, rum. Bastionul Croitorilor lub Bastionul Bethlen, węg. Szabók bástyája lub Bethlen bástyája) to ostatni bastion zachowany z obwarowań miejskich i jednocześnie najmocniejszy (od tej strony spodziewano się najgroźniejszych ataków i oblężeń). Fortyfikacje miejskie budowano w Klużu przez całą pierwszą połowę XV w. (od 1405 r., kiedy stał się wolnym miastem królewskim). Bram i baszt było ponad dwadzieścia, mury miały obwód 3 km.

Ponieważ prawosławnym Rumunom nie wolno było osiedlać się w obrębie murów miejskich, pierwsza cerkiew prawosławna (Biserica Ortodox din Deal, Prima Biserica Ortodox ) powstała poza nimi (1795). Uliczka prowadząca do niej nosi od tamtej pory nazwę ulicy Cerkwi Prawosławnej (rum. Str. Bisericii Ortodoxe, węg. Görögtemplom utca).

Po epidemii dżumy w 1585 r. zdecydowano się założyć cmentarz miejski (rum. Cimitrul Central lub Cimitrul Hajongard, węg. Házsongárdi temet ). W jego 400-letniej historii mieszały się tu narodowości, stany i wyznania. Jest to zarazem jedna z najpiękniejszych siedmiogrodzkich nekropolii. Obok cmentarza miejskiego usytuowany jest cmentarz żydowski, którego najstarsze nagrobki pochodzą z 1800 r.

Katedra prawosławna (Catedrala Ortodox ) wraz z biskupstwem (P-ia Avram Iancu) poświęcona została w 1933 r. w obecności króla Karola II. Jej kopuła ma 60 m wysokości, wnętrze może pomieścić 2 tys. osób. Naprzeciw wznosi się Teatr Miejski, zbudowany w latach 1904-06 według projektu słynnych, wspominanych już wielokrotnie wiedeńskich architektów Fellnera i Helmera. Teatr węgierski działał tu do 1919 r., później budynek przejął Rumuński Teatr Narodowy. W 1920 r. powstała tu pierwsza rumuńska opera.

Ogród Botaniczny (Str. Gheorghe Bila cu 42) powstał w latach 1910-12. Jest to jeden z najpiękniejszych ogrodów botanicznych Europy Środkowej, obejmujący m.in. cieplarnie, ogród japoński i rosarium (codz. 9.00-18.00).

Kościół "z Kogutem" (rum. Biserica cu Coco , węg. Kakasos templom, Fels városi református templom; Calea Moiilor), węgierski kościół reformowany, jest jednym z najbardziej udanych dzieł Károlya Kósa, wybudowanym w latach 1912-13. To synteza wiejskich kościółków regionu Kalotaszeg. Jaskrawozielone dachówki Zsolnayego uwydatniają dach znajdujący się w asymetrycznej fasadzie frontowej, wzbogaconej kamiennymi elementami nawiązującymi do stylu romańskiego. Wnętrze jest równie proste: meble wzorowane na ludowych, kasetonowy sufit i łuki naw oparte na krępych kolumnach.

Aby obraz kultury i dziedzictwa miasta był pełny, warto odwiedzić klużańskie muzea. Narodowe Muzeum Sztuki (Muzeul Naiional de Art , P-ia Unirii 30; śr.-nd. 11.00-17.00; ? 4 RON, ulgowy 1 RON) prezentuje bogatą kolekcję sztuki siedmiogrodzkiej oraz malarstwa rumuńskiego i europejskiego. Muzeum Etnograficzne (Muzeul Etnografic al Transylvaniei, Str. Memorandumului 21; wt.-nd. 9.00-17.00) gromadzi przedmioty użytkowe (naczynia, narzędzia, tradycyjne stroje) i wyroby rzemiosła, w tym zabytkowe instrumenty ludowe. Park Etnograficzny Romulus-Vuia (lasek Hoia, Str. T ietura Turcului; contact@muzeul-etnografic.ro, http://www.muzeul-etnografic.ro; wt.-nd. 10.00-18.00), założony jako sekcja Muzeum Etnograficznego w 1932 r. przez profesora Romulusa Vuia, był pierwszym skansenem w Transylwanii i Rumunii. Muzeum Farmacji (Muzeul Farmaciei, Str. Regele Ferdinand 1; pn.-czw. 11.00-16.00, pt. 12.00-18.00) ma siedzibę w domu, w którym działała najstarsza klużańska apteka (1573). Muzeum Zoologiczne (Str. Clinicilor 5-7; pn.-pt. 9.00-17.00) mieści się w budynku wydziałów geologii i biologii. Na drugim piętrze znajduje się Instytut Speleologii, którego założycielem był profesor Emil Racoviia - urządzono tu małe muzeum poświęcone temu wspaniałemu odkrywcy.