Wakacje 2020. Kaszuby - kraina z okruchów gór i morskich kropli

Legenda głosi, że kiedy Bóg tworzył Ziemię, zupełnie zapomniał o Kaszubach. Ale upomniał się o nie anioł, który miał czuwać nad tą krainą. Zajrzał Bóg do swoich przepastnych worków, a tam na dnie zostało wszystkiego po trochu. Dał więc to, co miał: liściaste bory pełne grzybów, sosnowe lasy, lazurowe jeziora, kręte rzeki, morze, wydmy, klifowe brzegi, piaszczyste plaże, wzgórza i doliny.

Współczesne Kaszuby to region zamknięty od północy brzegiem Morza Bałtyckiego, od wschodu Zatoką Gdańską, od zachodu rzeką Łebą, natomiast od południa - granicą Borów Tucholskich. Naszą wędrówkę po tej różnorodnej krainie rozpoczniemy od jej północnego krańca, nazywanego przez mieszkających tu Kaszubów Nordą.

Kaszuby. Hel - nie tylko foki

Hel i Półwysep Helski to miejsce niezwykłe. Choć zdecydowanie najbardziej oblegane jest latem, polecam odwiedzenie go jesienią lub zimą - gdy z całą mocą można poczuć siłę wiatru hulającego między Zatoką Pucką a otwartym morzem i usłyszeć krzyk mew krążących nad rybackimi osadami, w których czas jakby zatrzymał się sto lat temu.

Obowiązkowym punktem wycieczki jest fokarium przy Stacji Morskiej Uniwersytetu Gdańskiego. Obserwowanie stadka sześciu fok daje mnóstwo radości i dużym, i małym. Warto zawitać tam o godzinie 11 lub 14, kiedy odbywa się karmienie. Foki wychodzą wtedy z wody i można je zobaczyć w pełnej krasie. Ale Hel to nie tylko Stacja Morska. Warto przejść się ulicą Wiejską, pełną urokliwych budynków rybackich, odwiedzić Muzeum Rybołówstwa w XV-wiecznym kościele pod wezwaniem Świętych Piotra i Pawła, a przede wszystkim wspiąć się na wieżę budynku, skąd pięknie widać niemal całą zatokę, port pasażerski i wojenny oraz nadmorską promenadę.

Wyobraźnię młodszych i starszych chłopców rozbudzi na pewno penetrowanie militarnych obiektów Półwyspu Helskiego. Żelbetowe bunkry, stanowiska potężnych dział i schrony niedawno zostały w części zrekonstruowane i udostępnione zwiedzającym. Zarośnięte drzewami, dawniej starannie zamaskowane, są często i dzisiaj niewidoczne dla niewtajemniczonych, ale ich poszukiwanie będzie na pewno wielką przygodą.

A jeśli już zawitaliście do Nordy, koniecznie odwiedźcie choć niektóre z nadbałtyckich latarni morskich: w Helu, Jastarni, Rozewiu, Stilo lub w Nowym Porcie w Gdańsku. Choć każda z wymienionych budowli jest niezwykła i ma niepowtarzalną historię, polecam wycieczkę do Stilo, na północno-zachodnim krańcu Kaszub. Wyprawa wymaga wprawdzie pozostawienia samochodu w Sasinie i zapuszczenia się w blisko kilometrową wspinaczkę przez nadmorski las, ale warto. Pomalowana w pasy latarnia (czarna u dołu, dalej biała i czerwona na górze) usytuowana jest bowiem 900 metrów od brzegu morza, na 41-metrowej wydmie, dzięki czemu roztacza się z niej jeden z najpiękniejszych widoków tej okolicy. Legenda głosi, że przy dobrej pogodzie z wieży latarni można zobaczyć maszty duńskiego statku, który zatonął w tej okolicy w 1972 roku.

Puck - w stolicy Kaszub

Powróćmy jednak w okolice półwyspu. Miasto Puck to kwintesencja wszystkiego co kaszubskie. Jest tu i charakterystyczny rynek z kościołem oraz pięknym neogotyckim ratuszem, i port, gdzie można zobaczyć, jak rybacy wracają z połowów. Jest molo, jest zawsze pełna jachtów marina, a także wiele zabytkowych budynków, które tworzą niepowtarzalny nastrój nadmorskiej stolicy Kaszub.

Kiedy ruszymy z Pucka w kierunku Trójmiasta, powinniśmy odbić w stronę Mechowa. Tutaj trafimy na najkrótszą, ale też najbardziej niezwykłą podziemną trasę turystyczną w Polsce. To miejsce szczególnie atrakcyjne dla dzieci, bo właśnie im najłatwiej przejść i obejrzeć nieduże jaskinie i wszystkie ich zakamarki. Groty Mechowskie to jedyna tego typu jaskinia na całym Niżu Europejskim. Choć łączna długość korytarzy wynosi 61 metrów, do zwiedzania przeznaczono tylko mały fragment przy wejściu. Warto tu przyjechać, bo nie wiadomo, czy za 10 lat nadal będzie to możliwe. Najnowsze badania nie napawają optymizmem - strop komory głównej grozi osypaniem.

Wróćmy teraz na trasę Puck-Trójmiasto. Kolejnym punktem naszej wycieczki będzie Swarzewo. To miejsce szczególne dla Kaszubów. Dwa razy w ciągu roku pielgrzymują oni do tronu Królowej Polskiego Morza. Pierwszy raz przed cudowną figurką pojawiają się w połowie lipca, na święto Matki Boskiej Szkaplerznej, kolejny raz na początku września, by oddać cześć Matce Boskiej Siewnej. Niezwykłej figurce towarzyszy legenda, wedle której pochodząca z połowy XV wieku rzeźba przez tamtejszych protestantów miała zostać wyrzucona z helskiego kościoła do wód zatoki. Madonna bezpiecznie pokonała wodę i dopłynęła do Swarzewa.

Koniecznie należy też odwiedzić Mechelinki. To stara wieś kaszubska w gminie Kosakowo. Znajduje się tu przystań rybacka z charakterystycznymi kaszubskimi kutrami, molo, targ rybny i piaszczysta plaża. Miłośnicy tradycyjnych połowów rybackich mogą zobaczyć, jak funkcjonują unikatowe ręczne wyciągarki łodzi lub obejrzeć pracę rybaków reperujących sieci. Wieś pełni funkcję nieoficjalnego skansenu rybackiego. W bezpośrednim sąsiedztwie Mechelinek znajduje się rezerwat przyrody Mechelińskie Łąki pełen miejsc lęgowych cennych gatunków ptaków wodnych i błotnych, między innymi rybitw: białoczelnej i rzecznej, ostrygojada oraz sieweczek: obrożnej i rzecznej. W części podmokłej gnieżdżą się chronione gatunki ptaków, takie jak żuraw, bąk, wąsatka, kropiatka czy błotniak stawowy.

Kaszubskie dwory

Jeśli kochacie spokój oraz ciszę i marzą wam się dzikie, puste plaże, jak z piosenki Ireny Santor, musicie opuścić turystyczną mekkę, jaką są okolice Półwyspu Helskiego, i skierować się na zachód, do Lubiatowa, Sasina czy Słajszewa. Czar tych miejsc, otoczonych sosnowymi lasami, pełnych drobnego piasku, z koloniami kormoranów nad wodą, zostanie wam w pamięci już na zawsze.

I być może to urok tutejszego krajobrazu sprawił, że w powiecie wejherowskim i puckim znalazło swoje miejsce mnóstwo dworów i pałaców. Trudno wymienić wszystkie miejsca dawnej arystokratycznej świetności, polecę więc odwiedzenie tych najlepiej zachowanych i odrestaurowanych: Starbienina, Godętowa, Paraszyna, Prusewa, Bychowa, Sasina, Lisewskiego Dworu, Zwartowa, Salina, Sławutówka oraz najbardziej okazałych: Krokowej i Rzucewa.

Zamek w Krokowej to perełka architektoniczna. Jego początki sięgają XIII wieku. Wewnątrz mieści się hotel i restauracja słynąca z oryginalnej kuchni. Zamek otoczony jest parkiem, który w XVIII wieku był znany w całej Europie. Jego urokliwe alejki i zakątki udostępnione są do zwiedzania. Drugi diament wśród kaszubskich dworów to Rzucewo. Przepiękny pałac Jan III Sobieski, zwany potocznie zamkiem królowej Marysieńki, jest położony nad samym brzegiem morza. Bryła pałacu przypomina średniowieczny zamek. Murowany, z czerwonej cegły, otoczony starym, malowniczym parkiem doskonale oddaje klimat dawnych arystokratycznych rezydencji. W pałacu mieści się hotel i restauracja.

Po długiej i wyczerpującej wyprawie szlakiem dworów północy, zapraszam do punktu widokowego, żeby móc obejrzeć to wszystko z góry,  z wysokości około 150 m n.p.m. Kaszubskie Oko w miejscowości Gniewino to nie tylko wieża widokowa, lecz także kompleks rekreacyjny zaprojektowany w kształcie ludzkiego oka. Są tu i dinozaury, i plac zabaw w kształcie okrętu, i wielkie szachy, i restauracja, a nawet specjalne miejsce do nauki ortografii. Z wieży widokowej roztacza się piękny widok na Jezioro Żarnowieckie i Wysoczyznę Żarnowiecką, aż po brzeg Bałtyku. Można stąd również dostrzec pozostałości po niedokończonej budowie elektrowni jądrowej oraz farmę elektrowni wiatrowych, a także największą w Polsce stale działającą elektrownię wodną w Czymanowie.

A jeśli już jesteśmy tak blisko Jeziora Żarnowieckiego, opuśćmy Gniewino i pojedźmy do Żarnowca. W latach 70. podjęto decyzję o budowie przy nim elektrowni atomowej. Na jej lokalizację wyznaczono piękną historyczną wieś Kartoszyno, którą częściowo wyludniono i wyburzono. Pierwsza polska elektrownia jądrowa zajmowała 70 hektarów, a wraz z obiektami towarzyszącymi - aż 425 hektarów. Jej ośmioletnią budowę przerwała w 1990 roku fala protestów. Zbudowane domy i obiekty rozgrabiono, a dwa reaktory, które Polska zakupiła, zostały odsprzedane innym państwom. Pamiątką po elektrowni atomowej jest księżycowy krajobraz - ogromny plac budowy i znajdujące się na nim zniszczone obiekty. Można obserwować go z drogi biegnącej po stokach wzniesień morenowych nad jeziorem.

Kaszubskie miasteczka

Podczas wyprawy na Kaszuby chwila uwagi należy się też wspaniałym miastom i miasteczkom. Odwiedzić trzeba Wejherowo ze wspaniałym rynkiem i okazałym deptakiem oraz jedyną w swoim rodzaju kalwarią znajdującą się na wzgórzu opodal centrum miasta, a także Kartuzy z rynkiem może trochę mniej okazałym, ale za to z oryginalną kolegiatą, której dach w kształcie wieka trumny przypomina wszystkim, aby pamiętali o śmierci. Koniecznie należy też pojechać do Żukowa i Kościerzyny.

W Kościerzynie polecam prawdziwą rzadkość - skansen kolejowy. Jeśli kochacie pociągi i chcecie się przenieść w świat jak z filmu "Ekspres polarny", musicie wybrać się do Parowozowni. Odwiedziny w muzeum to sentymentalna podróż w przeszłość i możliwość "dotknięcia" eksponatów, które są dowodem dawnej świetności kolei żelaznych.

Szesnaście kilometrów od Kościerzyny, w jednej z najbardziej turystycznych miejscowości powiatu - Wdzydzach Kiszewskich - poza jednym z najpiękniejszych jezior regionu znajduje się najstarsze polskie muzeum na wolnym powietrzu - Kaszubski Park Etnograficzny. Doskonałe miejsce na rodzinną wycieczkę, gdzie urzeknie was drewniana architektura i wiejski klimat i gdzie zobaczycie, jak naprawdę wyglądało życie na wsi sto i dwieście lat temu.

W pobliżu Kościerzyny znajduje się też niepozorna miejscowość o nazwie Łubiana, którą warto odwiedzić nie tyle ze względu na walory krajobrazowe (choć lasy są tam piękne i pełne grzybów), ile ze względu na działającą we wsi wytwórnię porcelany stołowej Lubiana. Jeśli umówimy się wcześniej, zostaniemy oprowadzeni po fabryce i zobaczymy, jak drobny piaseczek przeobraża się w eleganckie filiżanki i wazy.

Mnóstwo atrakcji czeka na tych, którzy zawitają do Szymbarka. Spotkamy się tu z kaszubską kulturą - zarówno tą najnowszą, jak i dawno minioną. Jest tu karczma, Muzeum Ciesielnictwa, liczący 240 lat Dom Sybiraka, łagrowy barak i partyzancki bunkier. Gdy do niego zejdziemy, światło zgaśnie i usłyszymy odgłosy walki, huk samolotów i bombardowań. Nie można też pominąć najdłuższej deski świata mierzącej 36,86 metra, a przede wszystkim od kilku lat najgłośniejszej atrakcji tego miejsca - domu odwróconego "do góry nogami". Po wejściu do niego można się poczuć jak owad wędrujący po suficie. Można tu też zażyć tabaki - bez czego wizyta na Kaszubach nie byłaby pełna.

Zmotoryzowanym polecam wycieczkę Kaszubską Drogą, z której roztaczają się kto wie czy nie najpiękniejsze na świecie widoki na wzgórza, jeziora, łąki i lasy. Polecam zwłaszcza punkt widokowy na przełomie wzgórz w miejscowości Brodnica Górna, znanej także z tego, że jest stolicą polskiej truskawki.

Kaszuby - prawie jak w... Bieszczadach

Ruszamy teraz na zachód. Tu krajobraz radykalnie się zmienia: płaskie drogi przeobrażają się w górskie serpentyny, a łagodne pagórki zaczynają przypominać nieco Bieszczady. Mieszczący się w tym rejonie pokrzyżacki zamek w Bytowie robi duże wrażenie. Zwłaszcza że jest odrestaurowany i zagospodarowany. Ma trzy baszty okrągłe oraz czworoboczną wieżę Prochową. Główny i najstarszy gotycki budynek, tak zwany Dom Zakonny, znajduje się w północno-zachodniej części zamku. Obecnie swe siedziby ma tu wiele organizacji publicznych. W dawnym Domu Książęcym przygotowano dla gości restaurację i hotel, zaś skrzydło północne zajmuje Muzeum Zachodnio-Kaszubskie. W Bytowie znajduje się też jeden z najciekawszych i najpiękniejszych polskich zabytków kolejowych - monumentalny most nad rzeką Borują, przypominający rzymski akwedukt.

Miłośników spraw tajemnych i rzeczy nadprzyrodzonych zachęcam do odwiedzenia przynajmniej jednego z dwóch rezerwatów kamiennych kręgów. Jeden mieści się w Węsiorach w gminie Sulęczyno, drugi w Odrach w gminie Czersk. Każdego dnia przesilenia, czyli cztery razy do roku, zarówno w Węsiorach, jak i w Odrach spotykają się bioenergoterapeuci i wszyscy ci, którzy wierzą w niezwykłą moc kręgów. Cmentarzysko w Węsiorach znajduje się na północnym brzegu jeziora Długie. Według kaszubskich legend ta nietypowa nekropolia została zbudowana przez mitycznych przybyszów z północy - Stolemów. Bardziej wiarygodne archeologiczne źródła podają, że kamienie to ślad pozostawiony przez Gotów w I-III wieku naszej ery.

W Odrach zaś znajduje się największe na świecie - po angielskim Stonehenge - skupisko kamiennych kręgów i kurhanów. To grobowce, w których archeolodzy w ciągu prawie stu lat badań odkryli około 750 pochówków. W każdym kręgu jest centralny głaz, tak zwana stella, której przypisuje się magiczne moce.

W naszej wędrówce przez Kaszuby dotarliśmy do południowego przyczółka krainy - do Chojnic. Największym i najlepiej zachowanym zabytkiem miasta jest XIV-wieczna Bazylika Mniejsza pod wezwaniem Ścięcia Jana Chrzciciela. Według średniowiecznych podań wybudowana została na miejscu pogańskiej świątyni Świętowita. W pobliżu rynku najbardziej efektownym zabytkiem jest Brama Człuchowska. Zbudowana w XIV wieku, służyła między innymi jako wieża obserwacyjna czy więzienie.

Już za Chojnicami Kaszuby przeobrażają się w Bory Tucholskie. Niby podobne - pełne jezior i tajemniczych lasów - jednak zupełnie inne: mroczne, rozległe i niezgłębione. Ale to już temat na zupełnie inną opowieść...

Kaszuby - informacje praktyczne

Tu warto się zatrzymać i zjeść

- Kaszubski Młyn, ul. Młyńska 11, Wierzchucino nad Jeziorem Żarnowieckim

- Maszoperia, Hel, ul. Wiejska 110

- Restauracja na zamku w Krokowej, ul. Zamkowa 1

- Restauracja w dworze Sześć Dębów w Prusewie, Prusewo 1

- Nordowi Mol, Celbowo przy trasie Reda?Władysławowo

- Checz Rybacka, Borowo, ul. Jeziorna 2

- U Czórlińściego, Chmielno, ul. Gryfa Pomorskiego 63

- Restauracja w Leśnym Dworze, Sulęczyno, ul. Żeromskiego 15

Jak się poruszać, czyli komunikacja na Kaszubach

Choć najwygodniejszymi środkami lokomocji na Kaszubach są samochód oraz rower, do niektórych miejsc można dotrzeć także pociągiem (rozkład sprawdzicie pod adresem: www.kaszeb.pl/rozklady_pkp) oraz autobusem lub busem (www.kaszeb.pl/rozklady_pks). Polecamy także wycieczkę na Półwysep Helski tramwajem wodnym (www.ztm.gda.pl/ferry).

Najważniejsze punkty informacji turystycznej

- Hel, ul. Wiejska 78, tel. 58 675 10 10

- Puck, pl. Wolności 2, tel. 58 673 24 03

- Wejherowo, pl. Jakuba Wejhera 8, tel. 58 677 70 23

- Kartuzy, ul. Rynek 2, tel. 58 684 02 01

- Żukowo, ul. 3 Maja 4, tel. 58 684 90 02

- Chmielno, ul. Gryfa Pomorskiego 20, tel. 58 684 22 05

- Kościerzyna, ul. Rynek 21, tel. 58 686 28 80

- Bytów, ul. Jana Pawła II 3, tel. 59 822 24 51