Spała - najpiękniejsza polska leśniczówka

Nazywano ją drugim Belwederem i najpiękniejszą polską leśniczówką. W wolnej Polsce wypoczywał tu marszałek Józef Piłsudski.

"Duże sosnowe lasy, polanki zielone i urocze brzegi wijącej się z wolna pośród ciemnego lasu rzeki Pilicy czynią Spałę miejscowością uroczą o prześlicznym krajobrazie" - pisał w 1930 r. ks. dr Leon Łomiński. Pomimo upływu 80 lat niewiele się zmieniło. Okolice są równie malownicze, a "prześliczny krajobraz" to dziś Spalski Park Krajobrazowy. W Spale kultywuje się przedwojenne tradycje dożynek prezydenckich i Hubertusa Spalskiego.

Na przełomie XVIII/XIX w. w parafii inowłodzkiej ochrzczono dwoje dzieci, podając jako miejsce ich urodzenia Młyn Spała, stąd nazwa miejscowości. Według etnografa Jana Piotra Dekowskiego (1907-88) było jednak inaczej. Pewnego dnia polowała tu książęca para. Księżna się zgubiła. Odnaleziono ją całą i zdrową, a goniec, który przywiózł tę wiadomość, oznajmił: - Księżna spała. Polowali tu królowie, m.in. Władysław Herman, Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk.

Spała - "drugi Belweder"

Spacer po Spale zaczynam od jej symbolu - pomnika żubra (naturalnej wielkości). Stoi tuż za kamiennym obeliskiem poświęconym prezydentowi Ignacemu Mościckiemu (1864-1946), przy głównej ulicy imienia tegoż. Historia pomnika żubra zaczyna się w 1860 r., kiedy car Aleksander III (1845-94) polował w okolicach Białowieży. Chcąc to uczcić, dwa lata później w Zwierzyńcu postawiono pomnik żubra wg projektu Mihály A. Zichy'ego (1827-1906), nadwornego malarza carskiego, odlany w Zakładach Ogariowa w Petersburgu. Po wybuchu I wojny światowej żubra przetransportowano do Moskwy. Wrócił potem w ramach zwrotu zagrabionego mienia, ale do Warszawy - stanął na dziedzińcu Zamku Królewskiego. Kiedy w 1926 r. prezydentem został Mościcki, polecił przenieść żubra do Spały, nazywanej wtedy „drugim Belwederem” i „najpiękniejszą polską leśniczówką”.

Tuż za żubrem niewielka polana, na której widać kamienne fundamenty, jedyny ślad po najważniejszym budynku Spały - spłonął w niewyjaśnionych okolicznościach w nocy z 18 na 19 stycznia 1945 r., dziś obejrzymy go tylko na archiwalnych zdjęciach. Był piętrowy, z kamiennym parterem, drewnianym piętrem i centralnym ryzalitem, pokryty dwuspadowym dachem. Carowi Aleksandrowi III tak podobały się spalskie lasy (często tu polował), że nakazał wielkiemu łowczemu hr. Zygmuntowi Wielopolskiemu (1833-1902) wybudowanie rezydencji. Ten powierzył zadanie inżynierowi Leonowi Mikuckiemu, zasłużonemu przede wszystkim w kolejnictwie. Po Aleksandrze III rezydencję odziedziczył jego syn Mikołaj II (1868-1918), ostatni car Rosji. Zapraszał na polowania m.in. cesarza Wilhelma II i szacha perskiego Nasera ad-Din Szah Kadżara.

W wolnej Polsce wypoczywał tu marszałek Józef Piłsudski, potem prezydent Stanisław Wojciechowski (historycy są zgodni, że gdyby rankiem 12 maja 1926 r. Piłsudski zastał w Belwederze Wojciechowskiego, który nad spory polityczne przedłożył urok spalskich lasów, może udałoby się uniknąć zamachu majowego). Przedwojenna historia rezydencji (i Spały) związana jest przede wszystkim z Mościckim. Tu zmarła jego pierwsza żona Michalina, tu poznał drugą żonę Marię, stąd wyjechał 1 września 1939 r. w bezpowrotną podróż.

W 1927 r. Mościcki zainicjował Dożynki Prezydenckie (przedwojenne dożynki: http://audiovis.nac.gov.pl ), a wybudowany z tej okazji stadion to dziś fragment Ośrodka Przygotowań Olimpijskich. Tradycja dożynkowa trwała aż do wybuchu II wojny światowej, wznowił ją w 2000 r. prezydent Aleksander Kwaśniewski (z inicjatywy Romana Jagielińskiego).

Mościcki, wielki miłośnik polowań (na jego zaproszenie w Spale polowali m.in. Hermann Göring i Joachim von Ribbentrop), był też pomysłodawcą powołania Polskiego Związku Łowieckiego.

Ślady historii

Tuż obok fundamentów dawnej rezydencji carskiej (ciągle jesteśmy na ul. Mościckiego) stoi piękny dwupiętrowy budynek z czerwonej cegły nakryty dwuspadowym dachem zakończonym finezyjnymi drewnianymi zdobieniami - dom wczasowy Rogacz, dawnej Savoy, przeznaczony dla carskich gości. Po drugiej stronie ulicy widać podobny budynek - dom wczasowy Dzik, za cara - Bristol. Zamyka on od zachodu niewielki park w stylu angielskim, od sierpnia tego roku noszący nazwę Prezydentów II Rzeczypospolitej. Po wschodniej stronie parku stoi jedyny w Spale kościół, drewniany, zrębowy, kryty czterospadowym dachem z gontu. Zbudował go w 1923 r. z polecenia prezydenta Wojciechowskiego Kazimierz Skórkiewicz, Naczelnik Gmachów Państwowych, zwolennik stylu narodowego. Wnętrze zdobi drewniany ołtarz poświęcony św. Hubertowi, wykonany w 1933 r. przez Ludwika Konarzewskiego.

Tuż obok kościółka ołtarz polowy z 1992 r. poświęcony Armii Krajowej. Rzeźby wykonał Mieczysław Lisowski, ówczesny kustosz spalskiego domu pamięci leśników i drzewiarzy (17 kwietnia odbyły się tu uroczystości pogrzebowe gen. Tadeusza Buka, dowódcy wojsk lądowych, który zginął w katastrofie pod Smoleńskiem).

Niedaleko stąd zobaczymy strzelistą carską powozownię z czerwonej cegły, a na jej tyłach, dużo niższą, oranżerię. Oba budynki są imponujące. Oranżerii dodają uroku masywne przypory w żółtym kolorze, kontrastujące z ceglaną elewacją. Dziś jest tu przytulny hotelik, poczta i apteka.

Wracam w stronę kościółka i domu leśników, mijając po lewej stronie staw (stał tu kiedyś młyn Spały). Przechodzę przez mostek na rzece Gać i jestem na miejscu. Dom Pamięci Walki i Męczeństwa Leśników i Drzewiarzy Polskich im. Adama Loreta (1884-1939), pierwszego dyrektora Lasów Państwowych, wzniesiony w latach 80. XX w. mieści trzy sale: poświęconą leśnikom pomordowanym przez hitlerowskiego okupanta, pomordowanym na Wschodzie, działalności partyzanckiej leśników. Moją uwagę przyciągają kopie zdjęć mjr Hubala wykonane tuż po jego śmierci oraz konkursowe projekty pomnika upamiętniającego leśników. Wygrał Zbigniew Władyka - w 1982 r. obok domu pamięci stanął leśnik wychodzący z lasu (panteon czynny w czwartki i niedziele, godz. 10-13 i 14-16, wstęp wolny).

***

Leśna dróżka między Domem Leśnika a kapliczką św. Jana Nepomucena wiedzie do obelisku św. Huberta. Kamienna, 3-metrowa konstrukcja w kształcie groty jest poświęcona Ignacemu Mościckiemu, o czym informuje tablica pamiątkowa. Na najniżej położonych kamieniach widać też inicjały cara Aleksandra III. Obok leży głaz z napisem: „Lord 1935 r.” - miejsce pochówku ulubionego psa Mościckiego.

Wracając inną ścieżką, dochodzę do drogi krajowej 48, przechodząc obok Ośrodka Przygotowań Olimpijskich. "Dzięki Spale są medale" - powiedział kiedyś Robert Korzeniowski, ale ośrodek otwarty jest też dla amatorów różnych dyscyplin sportowych. Oferuje pełen pakiet odnowy biologicznej z krioterapią włącznie (www.spala.cos.ol).

Spała leży na terenie gminy Inowłódz, pow. tomaszowski, woj. łódzkie, dojazd drogą krajową nr 48

www.spala.pl