Włochy dla smakoszy. Chiantigiana, czyli Droga Wina

Jedna z najbardziej malowniczych tras samochodowych we Włoszech - antyczna Chiantigiana. Co gospodarstwo, to winnica. Jeśli na bramie widnieje czarny kogucik na żółtym tle, to spróbujemy tu klasycznego chianti.

Dziesięć kilometrów za Greve in Chianti leży miasteczko Panzano. Jedna restauracja, pracownia malarska, dwa sklepiki i bar, który od ostrego wirażu wziął swoją nazwę Bar La Curva. Skręcamy w wąską uliczkę, samochód jadący z naprzeciwka mija nas na szerokość lusterka. Potem ostro w dół żwirową ścieżką. Z jednej strony gaje oliwek, z drugiej po horyzont winnice. W dole stary kamienny dom z charakterystyczną dla regionu wieżyczką, amforami przy wejściu i samotnym cyprysem - Toskania jak z "Ukrytych pragnień" Bertolucciego.

***

Gospodarstwo agroturystyczne La Marcellina przyjmuje gości z całego świata, a wita ich zawsze butelką wina i oliwą własnej produkcji. Właściciel, pan Fabio, kontynuuje rodzinną tradycję. - Mój dziadek uwielbiał słodkie Vin Santo. To, które produkował, może nie było doskonałe, ale mawiał, że jemu takie smakuje najbardziej - wspomina, oprowadzając po winnicy. - Ja wolę Sangiovese, robione wyłącznie z rubinowych szczepów sangiovese. Dla mnie to esencja Chianti - podkreśla. I częstuje kieliszkiem. Jednym i drugim, i trzecim. Zaczyna nam szumieć w głowach. Jak się wkrótce okaże, nie po raz ostatni.

Bo w Chianti co drugie gospodarstwo produkuje wino, sprzedaje na miejscu i zaprasza na degustacje. Czarny kogucik na żółtym tle widniejący przy wjeździe oznacza, że produkowane jest tu klasyczne chianti, zgodnie z XIX-wieczną recepturą barona Bettona Ricasoli. Jej sekret polega na dobraniu odpowiednich proporcji ciemnych (rubinowych sangiovese i canaiolo) oraz jasnych (białej malvasia lub trebbiano) szczepów winogron.

Słowem, każdej wycieczce przyświeca hasło "drink and drive". - Kontrole policyjne w Chianti są rzadkością, bo kłóciłoby się to z interesem producentów win, którzy utrzymują się między innymi z degustacji dla turystów - żartuje pan Fabio.

Z La Marcelliny, naszej bazy wypadowej, co dzień ruszamy odkrywać nowe smaki Chianti. Podróżujemy jedną z najbardziej malowniczych tras samochodowych we Włoszech - antyczną Chiantigianą, czyli Drogą przez Chianti, łączącą Florencję ze Sieną. Odchodzi od niej gęsta sieć lokalnych dróg wijących się między wzgórzami. Większe miasteczka, jak Greve, Radda, Castellina, Gaiole, dzieli najwyżej 15-20 km, więc w kilka dni można poznać cały region.

Jego nieoficjalną stolicą jest Greve in Chianti. Tutaj znajduje się La Calcinaia, letnia posiadłość rodziny Włoszki Tessy Capponi-Borawskiej znanej z kulinarnych felietonów, a od lat mieszkającej w Warszawie. Z drogi niestety jej nie widać - do pałacu prowadzi długa cyprysowa aleja.

Oprócz trójkątnego placu Giacoma Matteottiego (słynny polityk socjalistyczny) Greve nie ma zbyt dużo do zaoferowania. Turyści snują się po sklepach z pamiątkami, m.in. ze słynną toskańską ceramiką, lub przesiadują pod pomnikiem XV-wiecznego żeglarza Giovanniego da Verrazzano. Słynny podróżnik urodził się w zamku Castello di Verrazzano górującym nad doliną Greve. W 1524 r. na zlecenie króla Francji Franciszka I wyruszył w podróż do Ameryki. Dotarł aż do Nowej Fundlandii, po drodze zatrzymując się w miejscu, gdzie dziś leży Nowy Jork (jeden z nowojorskich mostów nazwano Verrazzano Narrows Bridge). Podczas kolejnej żeglugi, tym razem na Karaiby, został pojmany przez Indian Arawaków, zabity i zjedzony. W Greve można zajrzeć do kościoła Santa Croce, w którym znajdziemy płótna artystów ze szkoły Fra Angelico.

***

Prawdziwe atrakcje czekają nas na wzgórzach otaczających miasteczko. Vignamaggio to ogromna posiadłość XIV-wiecznej rodziny Gherardinich, z której pochodziła Lisa Gherardini, uwieczniona jako Mona Lisa przez Leonarda da Vinci. Była żoną Francesca di Bartolomeo del Giocondo (stąd obraz często tytułowany jest też „La Gioconda”). Portret Lisy zamówiony u florenckiego malarza miał zawisnąć w jadalni pałacu, dlatego jest niewielki. Ponieważ Leonardo zwlekał z ukończeniem płótna, Giocondo odmówił zapłaty. Urażony artysta zabrał skończony obraz do Francji i nigdy nie przekazał go zleceniodawcy.

Vignamaggio kupił w latach 80. Gianni Nunziante i od tego czasu organizuje degustacje oraz wycieczki po winnicy (tu właśnie po raz pierwszy użyto nazwy Chianti). W pałacu odbywają się wernisaże lokalnych artystów, a w 1993 r. kręcono tu film "Wiele hałasu o nic" Kennetha Branagha z Emmą Thompson, Denzelem Washingtonem, Keanu Reevesem. Wizytę w Vignamaggio trzeba rezerwować z dużym wyprzedzeniem (www.vignamaggio.it). Trochę się zgapiliśmy, więc próbujemy obejrzeć ją z zewnątrz. Niestety ze wszystkich stron jest osłonięta wysokimi żywopłotami i piniami. Przez bramę widać tylko aleję wysadzoną wiekowymi cyprysami. Na pocieszenie wstępujemy do znajdującej się tuż obok bottegi, gdzie kupujemy grappę, a na odjezdne częstujemy się kieliszkiem Vignamaggio Chianti Classico Riserva Castello di Mona Lisa rocznik 2008.

Jedziemy do Lamole. Droga prowadzi ostro pod górę, a jest tak wąska, że z trudem mijają się dwa samochody. Początkowo ciągnie się przez las, z czasem między drzewami po prawej stronie zaczynają prześwitywać wzgórza. Tuż pod szczytem sosny zastępuje malowniczy szpaler cyprysów. Mijamy kamienne domki uczepione zbocza tuż nad przepaścią i wreszcie otwiera się szersza perspektywa. Uderza nas zieleń - mięsista, gęsta, wilgotna. A w Lamole na głównym placyku tętni życie. Starsi panowie jak co rano zebrali się, by podyskutować o polityce. Jest zamek, XIII-wieczny kościółek, bar, sklep, Il Ristoro di Lamole, ponoć jedna z najlepszych restauracji w Chianti z oszałamiającym widokiem na okolicę. Lamole leży mniej więcej na tej samej wysokości co Panzano (ok. 500 m n.p.m.). Do dziś w lasach pozostały ślady średniowiecznej kamiennej drogi łączącej obie te miejscowości z Greve.

***

Następnego dnia wybieramy się do Radda in Chianti - z Panzano to zaledwie 12 km, ale trzeba wziąć poprawkę na krętą szosę. Raddę założono jeszcze w czasach etruskich, ale znaczenia nabrała dopiero w 1445 r., kiedy została stolicą Lega del Chianti - początkowo unii politycznej, z czasem gospodarczej, zrzeszającej producentów wina chianti. Liga wciąż istnieje, ma swoją siedzibę na niedalekiej farmie Vignale. Z kolei w Montevertine mieści się Muzeum Chianti, poświęcone historii regionu.

Do Raddy, otoczonej wysokim murem, wchodzimy przez kamienną bramę i wąską uliczką wspinamy się pod górę. Na uroczym placyku przycupnęła mała kafeteria, dokładnie naprzeciwko ratusza. Na jego fasadzie widnieją herby renesansowych patrycjuszy zasiadających w radzie miasta, m.in. wspomnianego barona Ricasoli. O mały włos a przeoczylibyśmy kościół. W toskańskich miasteczkach trzeba zadzierać głowy, bo czasem prawdziwe skarby wciśnięte są między kamienice lub wysoko uczepione zbocza. Gdyby nie schody, które zwróciły naszą uwagę i pokierowały wzrok ku górze, nie zauważylibyśmy skromnego portalu świątyni San Nicolo.

Wracając z Raddy, zbaczamy do wsi Volpaia, gdzie umówiliśmy się na zwiedzanie winnicy. Miejscowość, założona w XI w., wzięła nazwę od rodziny Volpaia - w herbie miała wilka (volpe) opartego o skały. Był to ród znanych konstruktorów zegarów, kompasów i urządzeń astronomicznych - niektóre z tych przedmiotów przechowuje Muzeum Historii Nauki we Florencji, w Greenwich i Adler Planetarium w Chicago. Z rodziną przyjaźnił się Leonardo da Vinci.

Dziś Volpaia to dziesięć domów na krzyż, w większości przerobionych na pomieszczenia gospodarcze i piwnice. Przylega do nich 400 ha winnic, a wszystko od lat 60. należy do rodu Stiantich. Obecna właścicielka Giovanna w 1972 r. dostała winnicę w prezencie ślubnym od swojego ojca. To takie miasteczko-firma. W rodzinnym przedsiębiorstwie produkującym chianti i oliwę zatrudnieni są wszyscy mieszkańcy miasteczka (kilkadziesiąt osób), także nasza przewodniczka.

Popularny dziennikarz Vito Casetti w swoim przewodniku po Toskanii ("Moja Toskania", 2009) nazwał Volpaię najbardziej malowniczym miasteczkiem w regionie.

Wąskie uliczki, urocze zakamarki, łuki, bramy, wieżyczki... i aż trzy kościoły. Dwa przerobiono na skład wina, w jednym odprawiane są msze, ale i w jego fundamentach znajduje się piwnica z beczkami. Proboszcz udostępnił ją rodzinie Stiantich w zamian za odnowienie świątyni. Obok restauracja, w której często odbywają się przyjęcia weselne. - Państwo Stianti zawsze powtarzają, że mamy tu wszystko, czego człowiek potrzebuje do życia: wino, jedzenie i Boga - śmieje się przewodniczka.

Nasza grupa liczy 12 osób, atmosfera robi się serdeczna, niewymuszona. Nie możemy napatrzyć się na dzikie róże, które bujnie oplatają część budynków - to pasja męża Giovanny Carla Mascheroniego, który od lat troskliwie się nimi opiekuje. Właściciele chętnie zapraszają do swojego domu (trzeba wcześniej zarezerwować wizytę, www.volpaia.it). Ograniczamy się do zwiedzania fattori - granitowych kręgów, tzw. frantoi do wyciskania oliwy, olbrzymich kadzi, w których fermentuje wino, i piwnic, gdzie jest przechowywane w dębowych beczkach z drewna pochodzącego z Piemontu i Francji (jedna 700 euro). Chianti Classico powinno leżakować 18 miesięcy, u Stiantich leżakuje dwa lata. Może dlatego Chianti Classico di Volpaia należy do najbardziej cenionych chianti na świecie, obok Castelgiocondo rodziny Frescobaldich, Pian delle Vigne Antinorich, Felsiny czy Ricasolich. Po wycieczce próbujemy kolejno trzech roczników, przegryzając chrupiącym (niesolonym!) toskańskim chlebem ze świeżą oliwą, aromatycznym winegretem, pikantną pastą pomidorową i pecorino. Niebo w gębie!

***

Z Raddy ruszamy na południe. Wstępujemy do średniowiecznej Castelliny z surową Rocą, czyli fortecą. W 1478 r. miasto przebudował najsłynniejszy renesansowy architekt Giuliano da Sangallo. Zadanie wzmocnienia fortyfikacji zlecił mu władca Florencji Wawrzyniec Wspaniały, zaniepokojony ciągłymi napaściami na miasto. Powstały wtedy potężne mury o nieregularnym zarysie i dwie bramy, północna i południowa (nie zachowały się). Ale historia Castelliny sięga czasów starożytnej Etrurii. Tuż za miastem, na niewielkim wzgórzu Kalwaria znajduje się ogromny etruski grobowiec o średnicy 53 cm. Mieścił cztery groby ułożone w kształcie równoramiennego krzyża, którego ramiona wskazywały kierunki świata. Próbujemy zajrzeć do środka, ale jest nieoświetlony i trochę zaniedbany.

Jeszcze kilkanaście kilometrów i na horyzoncie widzimy kolejne miasteczko - Gaiole. Przepływa przez nie potok Masselone, który swym biegiem z północy na południe wyznacza Dolinę Chianti. Okolica to raj dla miłośników średniowiecznych zamków. Wzgórza otwierają się w tym miejscu na sieneński płaskowyż. Od wieków przebiegała tędy granica wpływów między Florencją i Sieną, dlatego wszystkie posiadłości były silnie ufortyfikowane. Wiele z nich zachowało się do dziś: Meleto, Barbischio, S. Giusto in Salcio, S. Polo in Rosso.

Kierujemy się najpierw do zamku Brolio w San Marcelino, należącego do rodziny Ricasoli, której korzenie sięgają VI w. - zamek zakupiła w 1141 r. Ród Ricasoli słynął z uprawy winorośli, ale to Bettino Ricasoli (1809-80), premier w rządzie nowo zjednoczonych Włoch i pasjonat wina przeszedł do historii. W 1872 r., po latach eksperymentów, stworzył udoskonaloną formułę dla wina chianti. Zafascynowany nowymi technologiami, zaadaptował je w regionie, wybudował sieć dróg i kolej, edukował rolników i dzierżawców winnic. Zadbał też o marketing, wprowadzając chianti na rynki światowe. Dziś zamkiem opiekuje się Francesco Ricasoli, trzydziesty drugi baron Brolio, który skrzętnie archiwizuje rodzinne dokumenty. Zamek i przylegającą doń XIII-wieczną kaplicę ze średniowiecznymi freskami można zwiedzać (www.ricasoli.it, bilet 6 euro). Prowadzi do nich długa, kręta, wijąca się pod górę aleja wysadzona cyprysami. Przy potężnych murach obronnych i tarasowych ogrodach w stylu francuskim Vignamaggio wygląda jak ubogi krewny. W kasach można kupić pamiątki, wino i oliwę, a bardziej wymagający kierowani są do bottegi u stóp zamku. Oczywiście jedziemy - z wycieczki przywozimy Vin Santo di Brolio.

***

To jeszcze nie koniec, a już się zastanawiamy, jak wrócimy do Polski z tuzinami butelek. Niedaleko Montegrossi, drugiego zamku rodziny Ricasolich, leży Vertine. Zbaczamy z głównej szosy i żwirową ścieżką wśród winnic (ok. 3 km) docieramy do średniowiecznych murów. Dokumenty wymieniające Vertine pochodzą sprzed 1000 roku. Do niewysokiej wieży przytuliło się kilka domków. Wszystkie zadbane z obowiązkowymi pelargoniami w oknach. Bramy obrośnięte różami, pod drzwiami wylegują się koty. Tuż za bramą urocza kafeteria. Przez moment jesteśmy zupełnie sami - cisza, słychać tylko cykady. Kiedy wracamy żwirową ścieżką, zaraz przed skrzyżowaniem z główną szosą widzimy wygrzewającego się na słońcu węża. „Dobrze mu” - myślimy i też zaczyna nam się marzyć sjesta. Chyba czas otworzyć wino...

Warto wiedzieć

Przykładowe ceny wina: Vin Santo di Brolio - rocznik 2008, 26 euro, Castello di Volpaia Chianti Classico Riserva DOCG - rocznik 2009, 23 euro Azienda Agricola "La Marcellina", [e-mail]