Południowa Wielkopolska. Rawicz i okolice

W XVII i XVIII w. to nie Holandia, ale Wielkopolska była młynarskim zagłębiem Europy - pracowało tu ponad 12 tys. młynów

Rawicz, Miejska Górka, Jutrosin... Zasiedziałe. Zadbane. Kolorowe. Stare i autentyczne, bo ominęły je zniszczenia wojenne. W tych niezwykłych miasteczkach przyczaił się i żyje przysłowiowy poznański etos.

***

Podjeżdżając do Sarnowy, już z daleka widzimy ceglastą wieżę ratusza i czerwone hełmy kościoła św. Andrzeja. Gdy zaczynają się domy, kończy się asfalt, dalej są już tylko kocie łby. W XIX i XX w. wybrukowano nimi duży rynek i niemal wszystkie uliczki. W Sarnowie nie ma bloków ani domów kostek, jakimi zabudowano Polskę w PRL-u (zauważyłem jeden). Na ulicach nie używane już studnie i szpalery ozdobnych drzew.

XI-wieczna Sarnowa leży 4 km na północny wschód od Rawicza, przy drodze na Ostrów Wlkp. Miastem była już co najmniej od XIII w., ale zawsze małym. Ostatecznie utraciła prawa miejskie w 1973 r. i stała się dzielnicą powiatowego Rawicza.

Parkujemy na rynku przy XIX-wiecznym ratuszu, z którego wyrasta w niebo smukła neogotycka wieża. Jak na blisko 2 tys. mieszkańców rynek i ratusz są duże. Dawniej odbywały się tu gwarne jarmarki. W mieście było dużo rzemieślników, głównie sukienników, potem płócienników. Pozostałe po nich domy, w większości parterowe, stoją obok siebie, ustawione kalenicowym (dłuższym) bokiem do ulicy, niektóre mają bogate w sztukaterie fasady. Takich fasad w takiej ilości nie ma nigdzie w okolicy. Nic dziwnego więc, że układ urbanistyczny wpisano do rejestru zabytków.

Ale nie dlatego Sarnowa mnie zachwyciła. Oczarowała mnie jej małomiasteczkowa prowincjonalność w stanie czystym. Gdyby usunąć z uliczek samochody i pozbyć się betonowych słupów trakcji elektrycznych, a ludzi ubrać w stroje z epoki, znajdziemy się w innym świecie - w autentycznej scenografii filmowej. Reklam tu nie ma, nawet szyldów niewiele (pewnie miejsc pracy niedużo), jest schludnie i kolorowo. Mieszkańcy regularnie zamiatają chodniki, pielą chwasty, ozdabiają domy.

Do paru miejsc koniecznie trzeba zajść. Oto barokowy kościół św. Andrzeja z 1718 r. z nieregularną bryłą, czerwonymi, blaszanymi hełmami i tablicą wmurowaną w południową ścianę wieży. Informuje ona, że przez trzy lata (od 1797 r.) organistą był tutaj nastoletni Karol Kurpiński, potem wybitny kompozytor, autor m.in. Warszawianki, dyrektor Teatru Opery Narodowej w Warszawie.

Warto się przejść lejkowatą ul. Kolejową, by skręciwszy w prawo przy drewnianym krzyżu, dojść do równoległej ul. Stodołowej. Po obu jej stronach, na długości dobrych 200 m, stoją tylko stodoły, większość do dziś używana: ceglaste, kryte dachówką, każda z drewnianymi wrotami. Na niektórych nazwiska właścicieli i daty z końca XIX w. Potomkowie dawnych sukienników po upadku rzemiosła wzięli się do rolnictwa...

***

Rawicza pewnie by nie było, gdyby nie wojna trzydziestoletnia. W XVI i pierwszej połowie XVII w. w Leszczyńskim osiedlali się husyci z Czech i protestanci z Dolnego Śląska uciekający przed kontrreformacją - głównie rzemieślnicy i kupcy. Leszno przez dziesiątki lat było centrum husyckim w Polsce. W 1638 r. na trakcie handlowym z Wrocławia, tuż przy ówczesnej granicy kraju, powstało nowe miasto: Rawicz. Jego założycielem i właścicielem był Adam Olbracht Przyjemski, oboźny koronny (od jego herbu wzięło nazwę). Rawicz szybko się rozrastał, a w II połowie XVIII w. był jednym z największych miast sukienniczych w Rzeczypospolitej. Do I wojny światowej dominowali protestanci, ale żyło tu wiele narodowości i wyznawców różnych religii: katolicy, żydzi, nawet prawosławni.

Rawicz to największa realizacja urbanistyczna w Wielkopolsce po 1500 r. Miasto zaplanowano z rozmachem, w kształcie prostokąta, z dużym rynkiem i zamkiem. Pierwotny układ zachował się niemal w całości: krzyżujące się prostopadle ulice i zamknięte kwartały kamienic. Wiele przy nich starych, nawet XVIII-wiecznych domów. W latach 1840-50 dawne fosy i wały obronne przekształcono w planty otaczające do dziś zabytkowe centrum. Mają ok. 3 km długości - skalą i założeniem ustępują tylko krakowskim.

Rawicz kojarzy się nam jednak przede wszystkim z więzieniem otwartym przez Prusaków w 1819 r. w byłym klasztorze Reformatów. Przed wojną w tzw. czerwonym pawilonie (dobrze go widać z południowo-wschodniego rogu plant) więziono m.in. Marcelego Nowotkę i Bolesława Bieruta. Po 1945 r. siedzieli tu ich polityczni przeciwnicy, żołnierze AK, rozkułaczeni rolnicy, m.in. Kazimierz Pużak sądzony w słynnym procesie 16 w Moskwie (zmarł w tym więzieniu) czy Stanisław Skalski, as polskiego lotnictwa na Zachodzie.

Warto przejść się po szachownicy ulic Rawicza. Ładny jest rynek z okazałym barokowym ratuszem z połowy XVIII w., na którym w 1783 r. zamontowano pierwszy w Polsce piorunochron. Przy zadrzewionych plantach stoi wiele pięknych XIX-wiecznych willi, m.in. oryginalny ceglany budynek Strzelnicy Bractwa Kurkowego. Najważniejszym zabytkiem jest sąsiadujący z rynkiem duży poewangelicki kościół św. Andrzeja Boboli, najcenniejszy zabytek ziemi rawickiej. Powstał w latach 1803-08 wg projektu Karola Gottharda Langhansa, twórcy Bramy Brandenburskiej. Klasycystyczny prostokątny budynek poprzedza wieża, zarazem reprezentacyjne wejście. Wnętrze to wpisany w ten prostokąt owal tworzony przez 16 potężnych kolumn, dwa piętra balkonów, owalny plafon. Wszystko przemyślane, harmonijne i konsekwentne.

***

Adam Mickiewicz nigdy nie był w Warszawie czy Krakowie, był jednak w Konarzewie i Łaszczynie, wioskach 2-4 km na północ od Rawicza.

W Konarzewie mieszkał ponad miesiąc w majątku Ksawerego Bojanowskiego, a spór gospodarza z jego bratem Kalikstem o charty, znalazł się w "Panu Tadeuszu" w słynnym sporze między Rejentem i Asesorem o Kusego i Sokoła. W końcu lat 70. oglądałem w Konarzewie izbę muzealną poświęconą Mickiewiczowi, urządzoną w oficynie, gdzie poeta mieszkał. Po wojnie w dworze była siedziba pegeeru. Dziś oba budynki są opuszczone i popadają w ruinę.

Więcej szczęścia miał dwór w Łaszczynie, gdzie Mickiewicz gościł u rodziny Szczanieckich. Mieści się w nim ośrodek opiekuńczy dla dzieci, obok stoi potężny, blisko 500-letni dąb.

W Łaszczynie na przykościelnym cmentarzu warto odnaleźć skromny grób Stefana Bobrowskiego. Jeden z dowódców powstania styczniowego zginął, mając 23 lata w Lesie Łaszczyńskim 12 kwietnia 1863 r. w pojedynku z hr. Adamem Grabowskim, wplątany w walkę o władzę między radykalnym stronnictwem czerwonych i ziemiańskim białych. Współcześni nazwali ten pojedynek "wyrafinowanym mordem" (Bobrowski był krótkowidzem). W 1894 r. przyjaciele położyli na jego grobie kamienną płytę.

Z Łaszczyna i Konarzewa blisko do Zakrzewa, gdzie chciałem zobaczyć drewniany kościół św. Klemensa z 1610 r., z murowaną kaplicą i zakrystią z połowy XVII w. Otoczony starym murem stoi wśród pomnikowych lip i kasztanowców. We wnętrzu piękna barokowa polichromia z 1730 r. - na wszystkich ścianach wiją się liście akantu i roślinne wici, wśród których nieznany autor umieścił postacie świętych.