Słowacja. Małokarpacki Szlak Winny - smakosz w piwnicy

Wystarczy kieliszek zamiast biletu wstępu, specjalna mapa i paszport. Tylko uwaga na głowy!

Choć Słowacja nie kojarzy się nam z produkcją wina, jej winiarskie tradycje liczą kilkaset lat. O tym, jak były silne, niech świadczy fakt, że w leżącej na szlaku winiarskim Trnavie w 1629 r. za kradzież winogron groziła kara śmierci, a wytwarzany tu trunek był na tyle cenny, że miasto wypłacało w nim wynagrodzenie miejscowym lekarzom.

***

Kiedy szyjka szampana, ścięta jednym ruchem szabli śmignęła mi przed oczami, szybko zapomniałam o tym, że nasz południowy sąsiad nigdy nie wydawał mi się winiarską potęgą. Takim efektownym otwarciem butelki szampana, zwanym sabrage (franc. sabre - szabla), rozpoczynają się co roku w zachodniej części kraju wiosenne i jesienne Dni Otwartych Piwnic. Sztuki polegającej na ucięciu szyjki butelki, którą niegdyś rozpowszechniły świętujące zwycięstwa wojska Napoleona, Słowacy uczą się dziś od Czechów, w jedynej w naszej części Europy szkole winiarskiej w Brnie. Aby wszystko się udało, szampan musi być bardzo mocno schłodzony, a korek w butelce naturalny. Niestety, nim osiągnie się wprawę w cięciu, po którym szyjka jest idealnie gładka, butelka nieraz rozpada się w drobny mak. Stąd mistrzowie sabrage'u mają sporo blizn na dłoniach. Ci, którzy inaugurują święta winiarskie u stóp Małych Karpat, trudne ćwiczenia mają już jednak dawno za sobą, a ich mistrzowskie popisy chętnie obserwują smakosze i enoturyści, czyli miłośnicy oglądania winnic i miejsc związanych z produkcją wina w różnych zakątkach świata, od kilku lat coraz liczniej ściągający do zachodniej Słowacji.

Degustatorów win łatwo rozpoznać po kieliszkach zawieszonych na szyjach, bo to one są biletem wstępu na majowe i listopadowe imprezy. Za 30 euro można degustować do woli, od godz. 10 do 22. Drogo, ale za połowę tej ceny wybierzemy swoje ulubione trunki, bez żadnych dopłat.

„Vinną cestą” nie warto ruszać, jeśli ktoś chce dużo pić. Tu liczy się smak, a nie ilość. A smaków można popróbować mnóstwo, bo w świętach bierze udział ponad setka winiarzy! Ich produkty, przeważnie wytrawne wina, porównywalne jakościowo do austriackich, degustuje się na ponad 40-kilometrowym szlaku, który wiedzie od Bratysławy, przez miasteczko Pezinok (stolica słowackiego winiarstwa, www.pezinok.sk), pełną klimatycznych piwnic Modrą (www.modra.sk), aż po Trnavę, gdzie niegdyś powstał pierwszy węgierski uniwersytet.

Aby dobrze poznać winne tradycje na Małokarpackim Szlaku Winnym, przydaje się samochód, bo wielu gatunków można próbować w piwnicach położonych poza miastami i miasteczkami, wprost u winiarzy. Kierowca nie wspominałby sympatycznie takiej wyprawy, bo musiałby się tylko obejść smakiem. Wśród Słowaków popularne jest więc proste rozwiązanie - kilkuosobowe grupy znajomych wynajmują busa i nim przemierzają trasę. Druga, nie mniej lubiana metoda to kosztowanie win w jednym z miasteczek, bez przemieszczania się. Kto zdecyduje się na taki wariant, może się zatrzymać np. w Pezinoku lub w Modrej. Wino w czasie Dni Otwartych Piwnic leje się strumieniami, ale pijanych na ulicach nie widać. Organizatorzy dbają, aby na imprezę nie zjechały dzikie tłumy, sprzedają więc ograniczoną liczbę biletów. Na jesienne święto, w tym roku w listopadzie, można je kupować już od sierpnia, na majowe dni wejściówki rozchodzą się od lutego.

***

Znajomość ze słowackim winiarstwem najlepiej zawrzeć w 20-tysięcznym Pezinoku, zaledwie 18 km od Bratysławy (łatwo tu zboczyć z autostrady w drodze do Wiednia). Właśnie otwarto po remoncie Muzeum Małokarpackie (ul. Štefánika 4) poświęcone winiarstwu. Dzięki multimedialnym prezentacjom i różnym pomysłom na opowiadanie o produkcji wina ekspozycja jest atrakcyjna nawet dla dzieci. Jednym z ciekawszych zakątków muzeum jest m.in. "aroma bar", w którym, nachylając się nad małymi pojemniczkami, możemy odgadywać zapachy i smaki wyczuwalne w małokarpackich winach. Gdy będziemy rozpoznawali już, czasem trudne do wyczucia, nuty migdałów, cynamonu czy wiśni, warto sprawdzić się w niełatwej sztuce korkowania butelek lub zobaczyć, jak wygląda prawdziwe winobranie w regionie, w którym winiarstwo rozwija się od XIII w. W muzeum znajduje się również największa w Europie Środkowej kolekcja pras winiarskich.

Rynek miasteczka ożywa w czasie winobrania. Wrześniowe bachanalia z muzyką ludową i degustacjami odbywają się tu w lata nieparzyste, a w parzyste impreza przenosi się do pobliskiej Modrej.

W Pezinoku trzeba też zobaczyć zamek, a w nim, stworzony dzięki dotacjom z Unii Europejskiej, Narodowy Salon Win Republiki Słowacji (www.nsvsr.sk ). Co roku można tu kosztować i kupić sto najlepszych gatunków win danego sezonu - każde musi uzyskać w ocenie ekspertów minimum 84 punkty w 100-punktowej skali. W Salonie warto zwiedzić stare piwnice, w których nad powodzeniem winiarzy czuwa figura ich patrona św. Urbana, a także wykupić bilet z degustacją win (6,99 euro za 6 gatunków, 16,99 za 90-minutową degustację wszystkich wystawionych trunków). Świętego z pastorałem spotkamy również w winotekach i innych miejscach związanych z winiarstwem - wiosenny Dzień Otwartych Piwnic w Małych Karpatach odbywa się zawsze w sobotę w okolicach 25 maja, na św. Urbana.

***

Na miłośników wina czyha kilka pułapek. Ci, którzy w degustacji biorą udział po raz pierwszy, przede wszystkim muszą nauczyć się wylewać wino - w każdej piwnicy na stole, gdzie ustawiono gatunki do próbowania, znajduje się też naczynie na zlewki i woda do popijania. O zdrowie uczestników dbają i organizatorzy Dni Otwartych Piwnic. Poza kieliszkiem, specjalną mapą z zaznaczonymi piwnicami i paszportem, w którym zbiera się pieczątki z kolejnych winiarni, zapewniają też (w cenie biletu) tabletki neutralizujące skutki spożywania alkoholu. Uwaga na pułapki językowe! Np. Tramin cervený, wbrew nazwie jest białym winem, a Frankovka modra, z błękitem nie ma nic wspólnego - to jedno z najpopularniejszych na Słowacji czerwonych win.

W niewielkiej Modrej, która dorobiwszy się na handlu winem w XVII w., stała się wolnym miastem, na głównej ulicy jest kilkanaście piwnic i sklepów z winem. Uprawę winorośli w okolicy zapoczątkowali osadnicy niemieccy, po których pozostały kościoły ewangelickie. Modra była miastem protestanckim aż do początków XX w. Drugą jej specjalnością jest tzw. modrzańska ceramika (modranská keramika), w tym malowane ręcznie kafle do ozdoby pieców.

Na "otvorene pivnice" przybywają do Modrej ludzie z różnych stron Słowacji i Europy. Winiarze, przygotowując się na przyjęcie gości, poza winem butelkowanym wystawiają do degustacji trunki jeszcze leżakujące w beczkach, ale już prawie gotowe. Przy okazji można poznać tradycje kulinarne regionu. Jedną z nich jest ręczna produkcja kluseczek frykaculi kralovskich - kobiety formują je na karbowanej deseczce specjalnym przyrządem, dzięki czemu bardzo drobny makaron zyskuje karbowany kształt. Do wytrawnego wina koniecznie trzeba też spróbować ochlebnika - pasty z czosnku, słoniny i kminku.

Nawet największe frykasy nie zastąpią atmosfery, jaka panuje w czasie świąt w słowackich piwnicach. Mnie wieczór zastał w Modrej, gdzie tańce trwały już w najlepsze. Gościom przygrywała wędrująca po miasteczku kapela z pobliskiej miejscowości. Zespół - choć jego członkowie do młodzików nie należeli - miał tyle energii, że do tańca porywał nawet sztywnych jak tyrdlo (kołek), a rytm zabawie nadawała harmonia.

Do Modrej i Pezinoka warto wstąpić nie tylko w czasie winiarskich imprez. Można tu znakomicie odpocząć w drodze do Austrii czy Chorwacji. Wystarczy zboczyć z autostrady, by w jakiejś piwnicy zjeść smaczny obiad za rozsądną cenę, a przy okazji kupić parę butelek małokarpackich win (polecam piwnicę U Richtera w Modrej, z ciekawym wnętrzem, sympatycznym ogródkiem i dobrą winoteką).

***

Cały region Małych Karpat (najwyższy szczyt Záruby - 768 m), których południowe krańce dochodzą do Bratysławy, a północne opadają w kierunku doliny Wagu, to także świetne miejsce dla amatorów turystyki rowerowej i wycieczek górskich. Pedałując po krętych drogach między winnicami, dojedziemy tam, gdzie nie docierają samochody.

W Modrej np. warto wybrać się na zamek Czerwony Kamień, jeden z najlepiej zachowanych na Słowacji. Forteca stała tu już w XIII w., ale obecna budowla z czterema masywnymi basztami pochodzi z XVI w. Kształt nadał jej wielki kupiec i bankier Anton Fugger (1493-1560), który kazał też wybudować ogromne piwnice, projektowane ponoć przez Albrechta Dürera. Rodzina Fuggerów (z jej bocznej linii pochodzą warszawscy Fukierowie) trzymała w nich wino i inne dobra, na których zbiła majątek. Największa do dziś winna piwnica w Małych Karpatach to właśnie piwnica Fuggera w miejscowości Castá, gdzie bankier wybudował w 1540 r. skład winny i budynek gospodarczy. Oprócz degustacji win z całego regionu kupimy tu trunki z jego podobizną.

Winiarstwo na Słowacji odradza się od lat 90. XX w. W czasach komunizmu winnice zostały znacjonalizowane, a jakość przestała się liczyć. Dziś dawni właściciele odzyskują swoje dobra. Odtwarzanie upraw nie jest jednak tanie - obsadzenie jednego hektara nowych winnic kosztuje ok. 330 tys. euro, a na pierwsze zyski trzeba czekać kilka lat. Mimo to chętnych do inwestowania nie brakuje. Jedną z najnowszych inwestycji - firmę InVino - tworzy spółka z kapitałem rosyjskim. Małe firmy rodzinne z Modrej obawiają się, że nie wytrzymają rywalizacji z taką konkurencją, ale łatwo nie rezygnują. Właściciele winnicy Mrva i Stanko mogą już spać spokojnie. Jeszcze niedawno pan Mrva pracował przy produkcji wina w Austrii, a pan Stanko w agencji reklamowej. W kilka lat rozkręcili interes winiarski i od 1997 r. tylko nim się zajmują - wina Mrva i Stanko stały się na Słowacji synonimem dobrej jakości. W szczęśliwej sytuacji jest i Alojz Masaryk ze Skalicy, który także wykreował szanowaną markę. Jego rodzina winiarstwem zajmuje się od pokoleń. Zawsze uśmiechnięty Alojz w centrum miasteczka prowadzi winiarnię, w której można zgodnie ze wszelkimi regułami sztuki degustować wina Masaryka.

Myli się jednak ten, kto myśli, że słowackie wina produkowane przez renomowanych producentów są tanie jak te znane nam z przygranicznych sklepów. Ceny tych kupowanych wprost u winiarzy zaczynają się od 5-6 euro, a szybować mogą nawet i do 40 za butelkę, za trunek średniej klasy zapłacimy 7-10 euro. Właśnie dlatego raczej nie kupimy ich u nas - nie wytrzymują konkurencji z porównywalnymi jakościowo winami z Francji, Hiszpanii czy Niemiec, produkowanymi na większą skalę, więc tańszymi.

*Autorka jest dziennikarką Polskiego Radia

Najbliższe Dni Otwartych Piwnic: 12 września i 20-21 listopada - bilety w sprzedaży od 15 sierpnia: www.mvc.sk