Ojcowski Park Narodowy. Ojciec u Skały

"Choćby dla niczego, to dla tej prawdziwej piękności Ojcowa warto było zmoknąć"

Podczas pobytu w Krakowie w lipcu 1829 r. Fryderyk Chopin wybrał się ze znajomymi na wycieczkę do Ojcowa. Czterokonny wóz chłopski, którym jechali, utknął w korycie Prądnika. Nieudane próby wyciągnięcia pojazdu trwały do późnego wieczora, po czym młodzi turyści musieli iść pieszo przez las, nieraz mocząc nogi w wartkich potokach. W liście do rodziców Chopin napisał: "Choćby dla niczego, to dla tej prawdziwej piękności Ojcowa warto było zmoknąć".

***

Ojców to cicha miejscowość w sercu doliny Prądnika i Ojcowskiego Parku Narodowego. Jej wyjątkowy klimat tworzą, przeplatając się ze sobą: historia, przyroda i legendy. Nad tym niezwykłym miejscem wznoszą się średniowieczne zamki i strome skały, u jego stóp szumią rzeki. W otaczającym go lesie kryje się ponad sto jaskiń, wąwozy i strumienie. Ciszy i przyrody chronią zakazy wjazdu. Jeden od południa, zaraz za miejscowością Murownia, drugi od północy, przed wjazdem do willowej części Ojcowa (samochód można zostawić na płatnym parkingu u stóp Zamkowej Góry).

W miejscu tak pięknym, pełnym zadziwiających form stworzonych przez naturę, przez wieki rodziły się liczne opowieści i legendy. Część z nich poparta jest historycznymi faktami, inne to być może tylko ludzka wyobraźnia.

Jedna z legend mówi, że za czasów Bolesława Krzywoustego drewnianym grodem warownym nad Prądnikiem zarządzał wojewoda królewski Skarbimir. Ponoć zakochał się on w pięknej Witysławie z Ogrodzieńca, która jednak nie odwzajemniała jego uczuć. Porwał więc dziewczynę i uwięził w swoim zamku w Ojcowie, a jej ukochanego - Szczebrzyca - zamknął w lochach. Na ratunek młodym ruszył Bolesław Krzywousty, który odbił zamek z rąk Skarbimira, uwalniając Witysławę i Szczebrzyca. Skarbimira ukarano, a młodym ofiarowano zamek, w którym żyli długo i szczęśliwie.

Według kronik historia zamku w Ojcowie rozpoczyna się w XIV w., kiedy król Kazimierz Wielki wzniósł budowlę z ciosanego wapienia i nazwał ją Castrum Oczecz (Ojciec u Skały) na cześć swojego ojca Władysława Łokietka. Według podań ludowych ukrywał się on w podziemiach drewnianego grodu oraz w pobliskich jaskiniach i lasach, szykując atak na czeskie wojska okupujące Kraków.

***

Do zamku można dziś dojść wygodną drogą, wyobrażając sobie, że kiedyś do wieży bramnej prowadził most zawieszony na kamiennych filarach. Według rekonstrukcji na przełomie XVI i XVII w. w obrębie murów obronnych znajdował się budynek mieszkalny z przylegającą do niego kaplicą, stajnia, dalej budynek z dwiema wieżami, kuchnia ze spiżarnią i dwie baszty obronne. Dobra lokalizacja na szczycie stromej góry i twardy budulec nie uchroniły fortyfikacji przed najazdem Szwedów w XVII w. O dzielnej obronie dowiadujemy się z kolejnej legendy. Podobno dla powstrzymania najeźdźców użyto podstępu, wystawiając na dziedziniec beczki, które odwrócono do góry dnem i pokryto warstwą zboża, tak aby wyglądały na pełne. Na widok tak dużej ilości zapasów Szwedzi ponoć zaprzestali dalszego ataku, co uratowało budowlę przed całkowitą zagładą. Zamek podźwignął się ze zniszczeń, a jego urodę i bogactwo opisują XVIII-wieczne noty. W 1787 r. właściciel zamku Teofil Załuski gościł w swych "bogato przyozdobionych komnatach" króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Obecnie można obejrzeć jedynie bramę wjazdową, ośmioboczną wieżę główną (znacznie niższą niż dawniej), fragmenty murów obronnych i studnię na dziedzińcu. Krążą opowieści o pięknej kobiecie w jasnej sukni, która pochyla się nad brzegiem 20-metrowej studni i w tajemniczy sposób w niej znika. Być może to tutejsza Biała Dama... Zwiedzanie ruin od strony dziedzińca zamkowego możliwe jest od końca kwietnia do połowy listopada.

***

W połowie XIX w. Ojców zaczął pełnić funkcję uzdrowiska. Kuracjusze regenerowali się, korzystając z uroków otoczenia, czystego powietrza i zabiegów hydroterapeutycznych. Niestety, zachowały się tylko nieliczne z powstałych wówczas budynków wypoczynkowo-sanatoryjnych, jak: łazienki zdrojowe, willa Sybilla, muszla koncertowa czy basen. Przetrwały natomiast: dom Pod Łokietkiem (dziś jako Muzeum OPN), Bazar Warszawski, hotel Pod Kazimierzem, Bazar Lwowski, willa Maciejówka. Cennym zabytkiem wymagającym natychmiastowych prac remontowych są tzw. Zawiszówki - drewniane domy z przełomu XIX i XX w.

W 1901 r. w miejscu dawnych łazienek zdrojowych wzniesiono niewielką kapliczkę przy głównej drodze prowadzącej ze Skały do Ojcowa. Podania mówią, że jej lokalizacja nie była przypadkowa. Podobno budując kaplicę na wodzie, sprytnie ominięto zakaz cara Mikołaja II, który zabronił stawiania obiektów sakralnych na ziemiach ojcowskich. Niewielka (5 x 11 m) drewniana kapliczka w stylu szwajcarsko-ojcowskim zbudowana jest na planie krzyża. Ciekawym elementem wnętrza są ołtarze, których zwieńczenia nawiązują do szczytów chłopskich chat. W kaplicy św. Józefa Rzemieślnika, w niedzielę i święta odprawiane są msze.

***

W Ojcowskim Parku Narodowym jest mnóstwo wapiennych form skalnych: jaskiń, grot, iglic, terasów. Tworzą malownicze zjawiska, do których przypisywane są tajemnicze historie. Zwiedzając Jaskinię Łokietka, na szczycie Chełmowej Góry dowiedzieć się można, że król przebywał tu podobno ponad sześć tygodni. Pomagała mu natura i miejscowa ludność. Gołębie przynosiły wiadomości, pająki utkały sieć maskującą wejście do jaskini, a chłopi dostarczali pożywienie przez szczeliny w skałach. W Jaskini Łokietka (320 m długości) woda wyżłobiła Salę Rycerską, Kuchnię, Sypialnię. Zgodnie z ludową tradycją dotknięcie skały zwanej "królewskim łożem" zapewnia szczęście.

Po drugiej stronie doliny Prądnika na zboczach Góry Koronnej znajduje się wejście do Jaskini Ciemnej. Podziemne korytarze mają ok. 150 m długości i są fragmentem większego kompleksu, który częściowo zawalił się prawdopodobnie przed epoką lodowcową. O tutejszych skalnych formach naciekowych opowiada piękne ludowe podanie o nieszczęśliwie zakochanej dziewczynie, która z rozpaczy zamieniła się w głaz. Jej serce wciąż bije, włosy rosną jako leśna roślinność, a oczy wciąż ronią łzy, które zamieniają się w stalaktyty. Podobno podczas najazdu Tatarów w jaskini ukrywała się okoliczna ludność. Bóg, chroniąc ich przed najeźdźcami, zasłonił swoją dłonią wejście do groty. Na pamiątkę tego wydarzenia wyrosła ogromna skała o pięciu palcach, która wyglądem przypomina dłoń i zwana jest Rękawicą. Prace archeologiczne dowiodły, że Jaskinia Ciemna była zamieszkiwana przez człowieka już 120 tys. lat p.n.e. Na dziedzińcu przed grotą stoi rzeźba "Rodzina neandertalczyków". Nieco dalej od Ojcowa są kolejne duże jaskinie - Wierzchowska Górna i Nietoperzowa. Jaskinie można zwiedzać od końca kwietnia do końca października.

***

W malowniczym krajobrazie doliny Prądnika nie mogło zabraknąć młynów - w pobliżu Ojcowa jest ich kilkanaście, pochodzą z XIX i początków XX w. Niektóre wciąż pracują, choć sam proces wytwórczy uległ modernizacji i nie ma już młyńskich kół napędzanych nurtem rzeki.

Najstarszy i ponoć najcenniejszy jest zespół zabudowań chłopskich Boronia z XIX w. w Grodzisku obok Ojcowa. Tradycja młynarstwa sięga w tym miejscu XV w. Niestety, cały kompleks, obejmujący chałupy, tartak i młyn jest w bardzo złym stanie. Idąc dalej w kierunku Ojcowa, w przysiółku Zazamcze, tuż przy drodze zobaczymy XIX-wieczny młyn Tarnówka, wciąż czynny. Kolejne młyny to m.in.: Mosura, Krzemienia, Krzystanka i wiele innych. Młyny można zwiedzać po ustaleniu z właścicielem, a że tradycja młynarstwa jest w tym rejonie bardzo bogata, usłyszymy wiele ciekawych historii i legend o dziarskich młynarczykach, pięknych młynarzównach i podstępnych diabłach.

W sieci

www.ojców.pl

www.opn.most.org.pl