Czeski Krumlov. Zakręcone miasto

Tutaj wszystko jest kręte: pofałdowane skały, nurt Wełtawy opływającej miasto, sploty jego historii, ciasne uliczki, a nawet sama nazwa

Krumme Aue to w staroniemieckim "krzywa łąka". Rzeczywiście, Wełtawa wije się tu, kreśląc ciasne pętle. Opasane jej nurtem stare miasto łączy ze "stałym lądem" wąski przesmyk. Miejsce w naturalny sposób obronne. Na lewym brzegu rzeki, na spadającej miejscami niemal pionowo w dół skalnej grzędzie, rozsiadł się wyniosły zamek. Jeśli wziąć pod uwagę, że Wełtawa płynie na wysokości 492 m, zaś najwyższy dziedziniec i zamkowe ogrody leżą ok. 550 m n.p.m., łatwo zrozumieć, że nie tylko dla średniowiecznych wojów, ale nawet dla komandosów z Navarony byłby to trudny orzech do zgryzienia. Na historycznych ziemiach Rzeczypospolitej co do topografii i urody położenia tylko Kamieniec Podolski mógłby konkurować z Krumlovem. To jedno z najbardziej malowniczych miast Europy Środkowej.

***

Zalety położenia doceniono dawno temu. Początki zamku sięgają lat 1230-39, a miasto założone zostało w 1274 r. Początkowo były to dobra jednego z najstarszych czeskich rodów - Vitkowiców. W 1302 r. przeszły w ręce wywodzących się od nich Rožmberków. Ich herbowa czerwona róża o pięciu płatkach stała się symbolem Krumlova. Rozkwit miasta przypada właśnie na 300 lat panowania Rožomberków. Świetnie rozwijało się rolnictwo i handel, w okolicy wydobywano m.in. rudy złota i srebra (kopalnię otwarto w 1475 r.) oraz rudy polimetaliczne, a także złoża grafitu. W 1494 r. zyskał Krumlov przywileje miasta królewskiego i z tej epoki pochodzi znakomita większość istniejącej do dziś zabudowy. Niezwykłe jest to, że nie zniszczył go żaden większy pożar ani wojny. Nawet wyzwolenie w 1945 r. zawdzięcza - co też jest nie bez znaczenia! - US Army.

W tym mieście piąty na liście "najmłodszych" budynków pochodzi z XVII w., a w rynku noszącym dumną nazwę Concordia stoi tylko jeden dom z wieku XIX. Aż trudno uwierzyć, ale wszystko wokół jest co najmniej 300-letnie. Z reguły nawet starsze, bo o XIV-XV-wiecznych korzeniach. Uderza ogromna liczba budowli renesansowych, baroku jest niewiele ("zawdzięczamy" to m.in. gospodarczej stagnacji, w którą miasto popadło w XVIII i XIX w., gdy nie było mowy o inwestycjach, a więc przebudowach).

Po wygaśnięciu domu Rožmberków Krumlov na krótko (1611-22) przechodzi w ręce Habsburgów, a następnie Eggenbergów. Od 1719 r. należy do książąt Schwarzenbergów i staje się - aż po czasy napoleońskie - niejako miastem stołecznym (owo księstwo to jeden z kilkuset samodzielnych politycznie podmiotów Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego). Ich dwór zatrudniał wielu rzemieślników, a posiadając własny teatr, zespół operowy i orkiestrę, przyciągał także artystów. Nawiasem mówiąc, dziś głowa tego rodu, Karel VII ks. Schwarzenberg, jest ministrem spraw zagranicznych Republiki Czeskiej. Historia wije się zdumiewającymi meandrami

W latach 1945-46 na mocy tzw. dekretów Benesza wysiedlono z Krumlova ludność niemiecką - blisko 80 proc. mieszkańców. Po komunistycznym puczu z lutego 1947 r. miasto znalazło się w pasie przygranicznym żelaznej kurtyny. Na dziesięciolecia zamroziło to jego rozwój, ale też go przed nim uratowało

***

W 1963 r. władze Czechosłowacji w całości uznały Krumlov za zabytek, a w 1992 r. został wpisany na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Dziś niepodzielnie rządzą nim turyści. Na 14 tys. mieszkańców przypada rocznie ponad 1 mln 200 tys. odwiedzających (blisko 100 na głowę, wliczając starców i niemowlęta). W ciągu kilkunastu lat za sprawą niemal wyłącznie prywatnych funduszy - co z dumą podkreślają krumlowianie - wyrosło imponujące zaplecze. Przy odnawianych uliczkach pojawiły się dziesiątki pensjonatów i hotelików, restauracji i knajpeczek. Standard zróżnicowany - od bardzo przyzwoitego, choć przystępnego, aż po nieprzyzwoicie drogi.

Popularność Krumlova jest również jego mankamentem. W pogodny dzień w sezonie malownicze zaułki wypełnia - najdosłowniej! - zbity tłum. Dlatego najlepiej jest zatrzymać się w którymś z pensjonatów na co najmniej dwie noce i wieczorem, kiedy odjadą już ostatnie autokary, rozkoszować się urokami miasteczka.

***

Zamek góruje nad miastem (w Czechach jedynie praskie Hradczany są większe). Przez ponad 700 lat swojej historii wciąż się rozrastał. Mijając kolejne dziedzińce, a jest ich - wliczając wielki majdan przedzamcza - aż pięć, przemieszczamy się w czasie. Dominują potężne renesansowe budowle Rožmberków, dalej fragmenty przekształcone przez Eggenbergów, wreszcie wspaniałe barokowe sale Schwarzenbergów.

Ale po kolei. Na zamek właściwy wchodzimy z przedzamcza ponad medvedim p ikopem, w którym hodowane są niedźwiedzie. Ponoć zwyczaj ten sięga czasów Rožmberków, którzy uważali się za spokrewnionych z włoskim rodem Orsini (z wł. orso - niedźwiedź) i w klejnocie herbu mieli też niedźwiedzia.

Z olbrzymiego drugiego dziedzińca kierujemy się w lewo na Hradek, gdzie stoi wielka wieża zamkowa. Tutaj znajdował się najstarszy, XIII-wieczny gród. Na dziedzińcu stoją cztery armaty, w tym trzy XVII-wieczne, pamiątka po gwardii książęcej (Schwarzenbergowie byli jednym z czterech rodów w cesarstwie z przywilejem posiadania wojska; gwardia ta została ostatecznie rozwiązana w marcu 1948 r., rok po przejęciu zamku przez państwo czechosłowackie).

Dwa kolejne dziedzińce otacza ogromny kompleks renesansowych budowli górnego zamku. Ściany zdobią malowidła Gabriela de Blonde z ok. 1575 r. z przedstawieniami alegorycznymi i mitologicznymi. W zachodnim skrzydle czwartego dziedzińca znajduje się wspaniała barokowa sala balowa z lożą książęcą i kruchtą dla orkiestry. Swą nazwę - Maškarni sál - zawdzięcza utrzymanym w konwencji komedii dell'arte freskom Johanna Georga Lederera z 1748 r.

Pod arkadami kilkupiętrowego Plaštovego Mostu przerzuconego śmiało ponad przepaścią dzielącą zamek od sąsiedniego wzgórza przechodzimy do teatru wzniesionego przy ostatnim, piątym dziedzińcu. Dalej rozciąga się barokowy ogród z XVIII-wiecznym pawilonem Bellarie.

Zbudowany w latach 1766-67 teatr jest jedną z największych atrakcji Krumlova. Wnętrza zdobią późnobarokowe dekoracje autorstwa wiedeńskich malarzy J. Wetschela i L. Merkela. Zachowało się dosłownie wszystko: dekoracje, rekwizyty, instrumenty orkiestry, partytury, cała maszyneria sceny, oświetlenie - ewenement na skalę światową! Tylko szwedzki Drottningholm może się poszczycić czymś porównywalnym. Z powodu wymogów konserwatorskich w teatrze odbywają się jedynie trzy przedstawienia operowe rocznie. Z tych samych względów ogranicza się liczbę wizyt, o czym warto pamiętać, planując zwiedzanie (od 1 maja do 31 października, cztery 20-osobowe grupy dziennie - z wyjątkiem poniedziałków - w godz. 10-16, oprowadzanie po czesku, niemiecku i angielsku).

Dzięki Plaštowemu Mostowi można przejść osobnym korytarzem z sali balowej wprost do loży książęcej teatru. Połączenia wewnątrz budynków i dodatkowe kryte łączniki tworzą trasę o łącznej długości blisko 900 m. Całą da się przejść pod dachem, ale nie wszystkie fragmenty są dziś udostępnione. Kończyła się ona na przeciwległym względem teatru krańcu, w klasztorze minorytów (franciszkanów, obecnie Browar Eggenberg).

Zamek przetrwał w znakomitym stanie nie tylko dlatego, że jego główny budulec - granit - jest trwały ale i... zimny. Utyskujący na ziąb Schwarzenbergowie na początku XIX w. przenieśli się do Hloubokiej nad Wełtawą. Tamtejszy zamek był z piaskowca, a więc dużo cieplejszy (przebudowali go w stylu angielskiego Windsoru, Krumlov zaś uniknął modernizacji).

W przepastnych (trzy kondygnacje) tzw. Wacławowskich Piwnicach organizowane są wystawy współczesnego designu i rzeźby (m.in. cechujące się przewrotnym poczuciem humoru dzieła Miro Parala, jednego z artystów, którzy przyczynili się do stworzenia na zamku żywego centrum sztuki współczesnej).

W samym mieście działa Centrum Sztuki im. Egona Schielego (matka wielkiego austriackiego ekspresjonisty pochodziła z Krumlova, odwiedzał ją tu przez całe życie), Dom Fotografii, kilka galerii. Do tego koncerty, przedstawienia teatralne i operowe, czerwcowy Festiwal Pięciopłatkowej Róży z przedstawieniami historycznymi, turniejami i pokazem ogni sztucznych, a w lipcu i sierpniu - festiwal muzyki poważnej. Słusznie więc Krumlov uchodzi latem za kulturalną stolicę południowych Czech.