Podróże ze sztuką. Edynburg - od Burnsa do Pottera

Tu mieszkał największy szkocki poeta, tu powstał Harry Potter, a wstęp do słynnych galerii malarstwa jest wolny
Kiedy w 2004 r. Edynburg był Miastem Literatury, kampanię promocyjną wspierała słynna pisarka Joanne Rowling - jej opowieść o Harrym Potterze powstawała właśnie tutaj. Turyści z ciekawością zaglądają do chińskiej restauracji przy Nicolson Street 6a, gdzie postać Harry'ego nabierała kształtów (wcześniej była to kawiarnia). Starając się o tytuł Miasta Literatury, przygotowano obszerne opracowanie o związkach Edynburga z poezją i prozą. Czy można je poznać w czasie krótkiego pobytu w szkockiej stolicy? Warto przynajmniej spróbować.

***

Historia literatury wiąże Edynburg z takimi postaciami jak Walter Scott (1771-1832), Robert Louis Stevenson (1850-94) czy Artur Conan Doyle (1859-1930).

Walter Scott ma charakterystyczny pomnik w samym centrum miasta umieszczony wewnątrz strzelistej budowli (60 m) porównywanej do rakiety. Wydaje się jeszcze wyższy, bo stoi po niezabudowanej stronie Princes Street, centralnej arterii Edynburga. Wąskie schody prowadzą do punktów widokowych, z których roztacza się wspaniała panorama miasta.

Najsłynniejsza powieść Stevensona "Dr Jekyll i Mr Hyde" (1886 r.) opisuje wyczyny osobnika o rozdwojonej osobowości. Pisarza zainspirowała postać Deacona Williama Brodiego żyjącego ponad 100 lat wcześniej w Edynburgu. Wznoszące się i opadające ulice, ciasne i mroczne zaułki Starego Miasta były doskonałym tłem dla ekscesów prowadzącego podwójne życie Brodiego: "za dnia pobożny, bogaty i szanowany obywatel, w 1781 roku wybrany do Rady Miejskiej, a w nocy hazardzista, złodziej i rozpustny hulaka o niedościgłym sprycie i bezczelności". W 1788 r. skończył na szubienicy, którą zresztą sam skonstruował. Od Royal Mile, najważniejszej i najdłuższej ulicy Starego Miasta, odchodzi zaułek - Brodie's Close, gdzie urodził się XVIII-wieczny gangster. Uliczka została jednak poświęcona jego ojcu Francisowi, utalentowanemu wytwórcy mebli. Imię Deacona Brodiego nosi natomiast pobliski pub (Lawnmarket 453), gdzie na ścianie spisano historię gangstera.

W Edynburgu mieszkał największy szkocki poeta Robert Burns (1759-96), jako pierwszy piszący w dialekcie szkockim. Przyjechał tu w 1786 r. po dwóch dniach podróży na pożyczonym ośle, z wierszami, które chciał wydrukować. Udało się - 3 tys. egzemplarzy (wówczas nakład godny bestsellera) ujrzało światło dzienne w drukarni Williama Smelliego. W Edynburgu Burns stworzył wiele słynnych pieśni, m.in. najpopularniejszą "Auld Lang Syne" śpiewaną w wieczór sylwestrowy. Burns słynął z tego, że pisał szybko. Czasu potrzebował na wędrówki od pubu do pubu (i wtedy, i dzisiaj przy Royal Mile puby znajdziemy co parę kroków). W 1985 r. Burnsowi zadedykowano wspaniałe okno w zachodniej części najsłynniejszej katedry Edynburga High Kirk of St. Giles (też przy Royal Mile). Dyskusje na ten temat trwają do dziś, bo poeta nie prowadził przykładnego życia, lubił alkohol i kobiety.

Wśród krętych uliczek i ciasnych zaułków Starego Miasta łatwo odnaleźć Anchor Close (boczna od Royal Mile), gdzie działała drukarnia Williama Smelliego. Drukował nie tylko Burnsa - w latach 1768-71 Smellie przygotował pierwszą edycję "Encyklopedia Britannica" (sam opracował wiele haseł).

Edynburg związany jest też z postacią Adama Smitha (1723-90) zwanego ojcem klasycznej ekonomii. Smith opisał niewidzialną rękę rynku, właśnie na niego powołują się zwolennicy liberalizmu. W Edynburgu wykładał od 1748 do 1751 r., uchodził za świetnego mówcę, słynął z ostrego języka. Po licznych podróżach powrócił do Edynburga, by spędzić tu ostatnie lata życia na wygodnej posadzie w urzędzie celnym. Grób Smitha znajduje się na dziedzińcu Canongate Kirk (też w bok od Royal Mile).

***

W Edynburgu ceni się książki. Sławny Festiwal Edynburski od 1983 r. jest także Festiwalem Książki. Miasto ma długą tradycję... czytania. Pierwsza wypożyczalnia książek powstała w XVIII w., a już dwa stulecia wcześniej wprowadzono program powszechnej edukacji. Tradycje dawnych wypożyczalni kontynuują obecnie liczne biblioteki publiczne. W samym sercu miasta, przy George IV Bridge znajduje się National Library of Scotland, z rękopisami, dokumentami historycznymi, notatkami słynnych Szkotów. Naprzeciw - wypożyczalnia książek Central Public Library z bezpłatnym dostępem do internetu dla każdego chętnego (także turysty).

***

Bogata oferta kulturalna i tradycje literackie czynią Edynburg miastem wyjątkowym. Wstęp do wielu muzeów, na wykłady i koncerty jest darmowy. Na autobusach z daleka widać napisy zachwalające to, co najlepsze - słynne galerie edynburskie (wstęp wolny). Szkockie Galerie Narodowe corocznie odwiedza ponad milion osób. Najstarsza (otwarta w 1859 r.) jest National Gallery of Scotland (kilka kroków od Princess Street). Ma w swoich zbiorach obrazy od renesansu do postimpresjonizmu: dzieła Botticellego, Rafaela, Tycjana, Rubensa, Rembrandta. Najcenniejszy jest ołtarz mistrza holenderskiego Hugo van der Goesa z XV w.

Szkocka Narodowa Galeria Portretu (Scottish National Portrait Gallery) znajduje się w najstarszej części edynburskiego Nowego Miasta przy Queen Street, w czerwono-brązowym, bogato zdobionym budynku. W Galerii portrety Burnsa, Scotta, rodziny królewskiej, polityków, przemysłowców, ale też twórców filmowych, sportowców, prezenterów telewizyjnych. Na dole, w obleganej kawiarni wisi portret jednego z najbardziej znanych Szkotów na świecie - Seana Connery, pędzla Johna Bellany'ego.

I jeszcze dwie galerie: Szkocka Narodowa Galeria Sztuki Współczesnej (Scottish National Gallery of Modern Art) oraz Dean Gallery, także ze sztuką współczesną (obie na północno-zachodnim skraju Nowego Miasta). Pierwsza działa od 1984 r., druga od 1999. W Scottish National Gallery of Modern Art można obejrzeć m.in. prace Braque'a i Picassa. Najnowszym nabytkiem z 2005 r. jest "Płacząca kobieta" Picassa, która powstała w 1937 r., kiedy artysta pracował nad "Guernicą". W parku przy galerii - nowoczesne dzieła sztuki w postaci sadzawek i pokrytych trawą niewielkich pagórków - pomysł Charlesa Jencksa. Są też rzeźby Henry'ego Moora, Barbary Hepworth, Jacoba Epsteina.

W Dean Gallery najwięcej jest rzeźb Eduardo Paolozziego, który urodził się w Edynburgu. 10 lat temu podarował muzeum znaczną część swojego dorobku. Paolozzi był zainspirowany technologią, science fiction i... dziecięcymi grami i zabawkami. Warto obejrzeć ekspozycje surrealistów i dadaistów: Marcela Duchampa, Maksa Ernsta, Salvatore'a Dalego, Joan'a Miró. Wśród obrazów tego ostatniego zadziwiająca "Głowa katalońskiego chłopa" zredukowana do trzech elementów: oczu, zarośniętej brody i czerwonego nakrycia głowy. W zbiorach muzealnych są książki, katalogi, rękopisy - wszystko udostępniane w specjalnych salach. A w parku np. dom z luster czy dziwaczny wiatrak z ostrymi stalowymi ramionami.

W obu galeriach toalety i windy zostały zaprojektowane w takich kolorach i kształtach, że na pierwszy rzut oka kojarzą się ze sztuką współczesną.

We wszystkich galeriach oprowadzają (za darmo) historycy sztuki i artyści, opowiadając o wybranych obiektach, szkołach malarskich, konserwacji dzieł. Współcześni artyści uczą rysunku, regularnie odbywają się spotkania, koncerty, także dla dzieci czy rodzin z dziećmi.

Transport między tymi muzeami jest gratisowy - autobusy kursują co 20 minut, od 11do 16.45, w czwartki do 19.

Galerie i bilety

•  Autobusy z lotniska zatrzymują się obok Waverly Bridge - bilet 3 funty, powrotny otwarty 5, kursują co 10 min, w nocy rzadziej

•  Bilet autobusowy pojedynczy od 0,80-1funta (zależy od odległości), całodzienny 2,30 (Lothian Buses).

•  Biuro turystyczne - Princes Street 3 (obok Waverly Bridge), http://www.edinburgh.org

•  Szkockie Galerie Narodowe, codziennie 10-17, czwartki do 19, http://www.nationalgalleries.org

•  Pomnik Waltera Scotta, East Princes Street Gardens, 9-15, niedziela od 10, wstęp 3 funty, http://www.cac.org.uk

•  National Library of Scotland, George IV Bridge, poniedziałek-sobota 10-17, niedziela 14-17, wstęp wolny, http://www.nls.uk

•  Internet za darmo w bibliotekach publicznych, najpopularniejsza jest Central Public Library, http://www.edinburgh.gov.uk/libraries