Bajkał - ciekawostki

Skąd Nazwa

Pochodzenie nazwy Bajkał nie jest do końca wyjaśnione. Ewenkowie na pewno mówili na jezioro Łama, co znaczyło morze. Rosjanie zaczęli używać słowa Bajkał po podbiciu ziem buriackich - prawdopodobnie usłyszeli ją od Ewenków, którzy twierdzili, że inne plemiona nazywają jezioro Bajkałem. Przed Buriatami określeniem tym posługiwali się Kurykanie - tureckie plemiona żyjące na tych terenach przed najazdem Mongołów (zob. Historia). To właśnie Kurykanie prawdopodobnie pierwsi użyli słowa Bajkał - na początku mówiąc Baj-kul ('bogate jezioro' - w wodę i ryby). Zarówno w językach buriackim - Baj-goł, mongolskim - Bajgaał-nur, jak i w jakuckim - Baj-Kiel, słowo to oznacza bogate jezioro. W języku buriackim Baigaal-Dalai to także określenie szerokiego, dużego zbiornika wodnego przypominającego morze (dalai). W języku mongolskim Baigaal to tyle co naturalny. Niektórzy historycy uważają jednak, że nazwa jeziora pochodzi od chińskiego słowa Bej-chaj ('północne morze').

Śpiwające piaski

Najciekawszym elementem bajkalskich wybrzeży są tzw. "śpiewające piaski", czyli wydmy, które wydają przeciągłe dźwięki. Zjawisko to zachodzi podczas wysychania piasku. Nad Bajkałem jest ok. 7 stanowisk "śpiewających piasków", m.in. na wyspie Olchon. Najbardziej znane występują niedaleko półwyspu Turali (przy ujściu rzeki Tompuda). Od nich pochodzi nazwa półwyspu - słowo turali w języku Ewenków oznacza "śpiewający piasek".

Grupy etniczne

Zanim na Przybajkalu pojawili się Rosjanie, panami tych ziem byli Buriaci i Ewenkowie. Wśród Buriatów wyróżnia się dwie grupy mówiące różnymi dialektami - Buriatów Zachodnich (Przedbajkalskich) i Buriatów Wschodnich (Zabajkalskich).

Współcześni Buriaci, tak jak ich przodkowie, zajmują się pasterstwem i myślistwem, nie ma jednak wśród nich koczowników. W rodzinach buriackich panował ustrój patriarchalny. Oznaczało to dominującą pozycję ojca oraz ogólne uprzywilejowanie mężczyzn. Większością obowiązków związanych z prowadzeniem gospodarstwa obciążone były kobiety.

Na świecie żyje ok. 500 tys. Buriatów - obecnie są najliczniejszą tubylczą narodowością Syberii. We własnej republice stanowią jedynie 24% ogólnej liczby mieszkańców (250 tys.). Pozostałe, największe skupiska Buriatów istnieją na obszarze obwodu irkuckiego (80 tys.), w obwodzie Czyty, północnej Mongolii i północno-wschodnich Chinach. Język Buriatów należy do wschodniej grupy języków mongolskich, do rodziny ałtajskiej. Do XX w. Buriaci używali pisma staromongolskiego, które było wzorowane na piśmie ujgurskim. Cechowało się pionowym układem wierszy, biegnących od lewej do prawej. W 1931 r. wprowadzono do użytku alfabet łaciński, który 1937 r. zastąpiono do dziś obowiązującą rosyjską grażdanką. Współczesny literacki język buriacki powstał na podstawie dialektu chorińskiego - jest to oficjalny język urzędowy Republiki Buriacji, ale większość Buriatów bardzo dobrze zna język rosyjski.

Ewenkowie pochodzą z Mandżurii. Dawniej nazywano ich Tunguzami. W I w. p.n.e. rozprzestrzenili się na ziemiach całej Syberii Wschodniej, od Jeniseju do Morza Ochockiego. Początkowo podstawą ich bytu było myślistwo. Zajmowali się także rybołówstwem. Ich drugorzędnym zajęciem była hodowla reniferów - wykorzystywali je głównie jako środek transportu. Sami siebie nazywali Oroczon, co znaczy koczujący na reniferach. Wśród Ewenków panował ustrój patriarchalno-rodowy. Plemiona dzieliły się na grupy złożone ze spokrewnionych rodów. Na czele rodu stał najlepszy myśliwy.

Gdy na Syberii pojawili się Rosjanie, Ewenkowie nie reprezentowali tak wysokiego poziomu rozwoju jak Buriaci. Największe zmiany w życiu ludów syberyjskich przyniósł XX w. Władza radziecka zmuszała Ewenków i innych koczowników do osiadłego trybu życia - zakładano spółdzielnie hodowli reniferów, artele myśliwskie. Wskutek tego duża część ich narodowej tradycji uległa zapomnieniu. Mimo to wielu Ewenków do dziś wędruje po tajdze, zajmując się polowaniem i hodowlą reniferów. Wyróżnia się wśród nich trzy grupy: oroczuny (hodowcy reniferów), murczeny (hodowcy koni) i lamuczery (rybacy). Obecnie na Syberii żyje ok. 25 tys. Ewenków. Nad Bajkałem są nieliczni, można ich spotkać jedynie w północno-wschodniej części wybrzeża. Ewenkowie nie znali pisma, obecnie posługują się alfabetem rosyjskim. Dominującym narodem, zarówno w obwodzie irkuckim, jak i w Buriacji, są Rosjanie (prawie 70% ludności). Z mniej licznie reprezentowanych grup narodowościowych spotyka się Ukraińców, Tatarów i Białorusinów (razem ok. 3%). Ewenków jest niewielu, jedynie ok. 1,6 tys. Wymierającą grupą są Sojoci, nazywani także Caatanami - żyją w Sajanach, hodują renifery. W Buriacji żyje tylko 200 przedstawicieli tej grupy.

Bania

Bania to rosyjska odmiana sauny, nieodłączny element życia towarzyskiego na całej Syberii i w Rosji. Jest głęboko zakorzeniona w rosyjskiej kulturze. Jej tradycja pochodzi podobno z Nowogrodu. Rosjanie mówią, że bania nie pomoże tylko temu, kto nie jest w stanie wejść do niej o własnych siłach. Będąc na Syberii, warto skorzystać z tradycyjnej drewnianej bani - nieodłącznego wyposażenia każdego wiejskiego gospodarstwa.

Dawniej parową kąpiel akuszerki zalecały rodzącym kobietom. W tradycji ludowej w noc poprzedzającą ślub panna młoda i pan młody w gronie swych przyjaciół korzystali z oddzielnych bani - był to rodzaj wieczoru kawalerskiego i panieńskiego.

Najważniejszą częścią bani jest łaźnia parowa. W palenisku rozgrzewa się kamienie, a potem co jakiś czas wylewa się na nie wodę, używając chochli z długą rączką. Do wody można dodać kilka kropli olejku eukaliptusowego lub sosnowego (albo piwa!), a para unosi zapach po całym pomieszczeniu. Niektórzy chłoszczą się związanymi gałązkami brzozowymi, dębowymi lub jałowcowymi. Biczowanie, choć czasem niezbyt miłe, jest oczyszczające - pomaga skórze pozbyć się toksyn. Po "chłoście" wszyscy wybiegają na zewnątrz, a niektórzy wskakują do zimnej wody (jeśli w pobliżu jest np. jezioro). Potem wracają i znowu idą do łaźni. W trakcie należy mieć osłoniętą głowę - najlepsze są specjalne czapki filcowe, ale wystarczy zwykła chustka bądź ręcznik. Stali bywalcy twierdzą, że w czasie godziny powinno odbyć się od 3 do 5 cykli nagrzewania i studzenia ciała.

Pamiątki

Popularną pamiątką z Syberii są wyroby z kory brzozowej (naczynia, obrazy, pudełka, spinki, broszki, opakowania itd.) oraz przeróżne figurki i biżuteria wykonane z syberyjskich minerałów. Dobrą pamiątką są też rozmaite zioła - np. sachandala czy kurylski czaj. Zioła można stosować nie tylko w celach leczniczych, ale dla ich walorów smakowych i zapachowych. Są do kupienia również na targach w Irkucku i Ułan Ude. Wiele osób przywozi na prezent puszki z kawiorem (bardzo dobrej jakości już od 130 rub.). Inne popularne pamiątki to obrazy Bajkału malowane przez miejscowych artystów, zdjęcia na CD, filmy o Bajkale, pocztówki, albumy ze zdjęciami itp. Coraz częściej w sklepach pojawiają się torby, szale i koszulki z "bajkalskimi" nadrukami. Największy wybór pamiątek w przystępnych cenach oferuje sklep w Irkucku, ul. Karola Marksa 20 - obok pomnika Lenina