Największe atrakcje Litwy: Wilno cz.2

Jakie inne wspaniałe zabytki i atrakcje kryje w sobie Wilno - litewska stolica, która w latach 1919-1939 znajdowała się w granicach Polski? Oto druga część największych atrakcji Wilna.
Litwa, Łotwa i Estonia. Nadbałtyckim szlakiem. Wydanie I - kup przewodnik w księgarni internetowej Bezdroża

Pałac Prezydencki. XIV-wieczne kroniki wspominają o istniejącej tutaj rezydencji Gasztołdów, potem zaś przez dwa i pół wieku (1543-1794) pałac był rezydencją wileńskich biskupów. W 1795 r. budynek stał się siedzibą generalnego gubernatora. Mieszkali tu m.in. cesarz Napoleon, car Aleksander I, król Ludwik XVIII i Stanisław August Poniatowski, Marszałek Józef Piłsudski, prezydenci II Rzeczypospolitej i niepodległej Litwy (od 1997).

Budynek swe imperatorskie kształty zawdzięcza rozbudowie z lat 1824-32, wykonanej przez Karola Podczaszyńskiego. Za gmachem znajduje się alumnat, seminarium duchowne ufundowane przez Grzegorza XIII. Kto tam wejdzie, ujrzy dziedziniec arkadowy jakby przeniesiony z późnorenesansowej Italii. Nic dziwnego więc, że właśnie tutaj ulokowano Instytut Włoski. Po przejściu kolejnych bram, naszym oczom ukazuje się widok pałacu od strony południowego dziedzińca paradnego.

Warto zajrzeć również do tzw. Zaułka Literackiego (Literatu gatve 5) - miejsca, w którym niegdyś mieszkał Adam Mickiewicz. Obecnie znajduje się tu tablica poświęcona poecie. Idąc dalej, docieramy do jednego z najbardziej urokliwych miejsc wileńskiego Starego Miasta - Zaułka Bernardyńskiego (Bernardinu gatve). W podwórzu znajduje się dom, w którym również mieszkał Mickiewicz (1822). Do wybuchu II wojny światowej działało tu muzeum mickiewiczowskie. Od 1955 r. w trzech pokojach na parterze ponownie można oglądać ekspozycję poświęconą poecie.

Podążając dalej Zaułkiem Bernardyńskim, docieramy do wrót kościoła św. Michała Archanioła (šv. Mykolo bažnyeia) i klasztoru sióstr Bernardynek. Świątynię ufundował Lew Sapieha, kanclerz wielki litewski. W założeniu miało to być mauzoleum rodu - szczątki fundatora spoczywają tu do dziś. Budowę rozpoczęto w 1594 r., a ukończono w 1627 r. Już dwa lata po rozpoczęciu prac obok kościoła powstał klasztor sióstr Bernardynek. W 1655 r., podczas wojny z Moskwą, świątynia i klasztor zostały splądrowane przez wojska kozackie. Podczas odbudowy kościoła nadano mu cechy barokowe (wcześniej była to mieszanka późnego gotyku i renesansu). W kolejnych wiekach pożary i wojny szczęśliwie omijały obie budowle. W XIX w. władze carskie przekształciły klasztor w noclegownię. Zamknięto także kościół. Funkcje sakralne zaczął pełnić ponownie w XX w. Obecnie wewnątrz mieści się Muzeum Architektury.

Prawie dokładnie naprzeciwko kościoła św. Michała znajduje się jedna z najpiękniejszych świątyń Wilna - kościół św. Anny (šv. Onos bažnyeia). Wyjątkowość tej budowli polega na tym, że jest to rzadki przykład gotyku płomienistego. Obecna budowla powstała w miejscu, w którym stała drewniana świątynia z XIV-XV w. Jednonawową bryłę z czerwonej cegły wzniesiono w latach 1495-1500.

W XIV w. trafiła w ręce protestantów, jednak kontrreformacja oddała obiekt bernardynom. Podczas pożaru, który strawił stojący obok klasztor tego zgromadzenia, spłonął też kościół św. Anny. Świątynię ponownie odbudowano za czasów Zygmunta Augusta - w stylu gotyckim, mimo że obowiązującym wówczas stylem był renesans. Wnętrze nie jest tak efektowne, jak fasada. Uwagę zwraca obraz św. Anny Samotrzeciej i trzy barokowe ołtarze. Obok kościoła Mikołaj Czagin wzniósł w 1873 r. dzwonnicę.

Za kościołem św. Anny wznosi się potężna bryła drugiej, starszej świątyni - kościoła św.św. Franciszka i Bernarda. Obok niej znajduje się klasztor Bernardynów. Budowla, którą możemy dziś oglądać, powstała w XVI w. między innymi dzięki datkom Mikołaja Radziwiłła. Kościół stanowi swoiste przeciwieństwo swojej sakralnej sąsiadki - tutaj o wiele cenniejsze i bardziej godne uwagi niż fasada jest wnętrze świątyni. Jest to również budowla gotycka, którą - podobnie jak kościół św. Anny - w 1655 r. spalili Kozacy. Z tyłu świątyni znajduje się jeden z najlepszych przykładów architektury gotyckiej na Litwie - dzwonnica kościelna.

Na skwerze w pobliżu obu kościołów od 1984 r. stoi pomnik Adama Mickiewicza autorstwa Gediminasa Jakubonisa.

Mosty na Wilejce prowadzą nas do nieco innego świata, o czym lojalnie uprzedza znak graniczny - Užupio respublika, wolna republika artystów Zarzecze (Užupis). Wzorowana na paryskim Montmartrze - podobnie jak on, londyński Notting Hill czy krakowski Kazimierz - z biegiem lat jest coraz bardziej rozpięta między zyskownym artystycznym przedsięwzięciem a schronieniem bohemy. W klimatycznych kawiarenkach czuć artystyczną atmosferę. Ważnym wydarzeniem w życiu Zarzecza jest 1 kwietnia, hucznie obchodzony jako dzień niepodległości republiki.

Po przeciwnej stronie Wilejki znajduje się cerkiew Przeczystej Bogurodzicy (Skaišeiausios Dievo Motinos cerkve, zwana również Spasską). Forma świątyni przypomina sakralną architekturę gruzińską. W latach 1607-1794 pełniła funkcję unickiego soboru metropolitarnego. Budowlę kilkakrotnie trawiły pożary, została również poważnie zniszczona przez Rosjan podczas insurekcji kościuszkowskiej. Obecna cerkiew powstała w 1868 r. - dziś służy wiernym obrządku prawosławnego.

Kierując się dalej uliczką Išganytojo, a następnie skręcając w prawo, docieramy do małego placyku pomiędzy Didžioji i Pilies gatve. Na placu stoi niewielka, ale warta uwagi cerkiew św. Mikołaja (šv. Mikalojaus cerkve) w stylu gotycko-bizantyjskim. Ufundował ją w roku 1514 książę Konstanty Ostrogski. Podobnie jak cerkiew Spasska, przez ponad 200 lat była świątynią unicką. W 1865 r. Michaił "Wieszatiel" Murawiow, ówczesny gubernator wileński, wydał rozkaz zburzenia domu, który zasłaniał cerkiew. Następnie przebudowano ją według projektu A. Riezanowa.

Idąc w górę ulicy Didžioji, docieramy do cerkwi św. Paraskiewy (przy placu Ratuszowym, po lewej stronie). Świątynia, zwana także cerkwią Piatnicką (Piatnickajos cerkve), jest jedną z najbardziej okazałych w Wilnie. Wzniesiono ją w 1345 r. Pierwotnie była drewniana. Tak jak dwie opisane wcześniej, tak i ta przez długi czas służyła jako kościół unicki. Ciekawostką dotyczącą tej budowli jest fakt, że car Piotr I ochrzcił tutaj murzyńskiego młodzieńca, pradziadka rosyjskiego poety Aleksandra Puszkina. Tak jak cerkiew Przeczystej Bogurodzicy, tak i św. Paraskiewy była w ciągu wieków niszczona. Obie odbudował w połowie XIX w. ten sam architekt - Mikołaj Czagin.

Przy placu Ratuszowym, w samym sercu Wilna, znajduje się kościół św. Kazimierza (šv. Kazimiero bažnyeia). Świątynię wznieśli w latach 1604-18 jezuici, wzorując się na planach rzymskiego barokowego kościoła Il Ges . Tomasz Żebrowski, który w połowie XVIII w. przeprowadzał renowację jezuickiej świątyni, dobudował do niej kopułę. Wnętrze rychło doznało poważnego uszczerbku - umieszczono tu bowiem napoleoński magazyn zboża. Po powstaniu listopadowym kościół przekształcono w cerkiew; po styczniowym - w sobór św. Mikołaja. Mikołaj Czagin obniżył wieże i nadał kopułom kształt charakterystyczny dla cerkwi. W okresie międzywojennym świątynię zwrócono katolikom, jednak wkrótce zamknęli ją Rosjanie. W 1961 r. we wnętrzu utworzono muzeum ateizmu. Dziś świątynia ponownie pełni funkcje sakralne.

Na środku placu wznosi się ratusz (rotuše). Pierwotna budowla powstała za panowania Jagiełły, o czym świadczy pomieszczenie zachowane pod wschodnią częścią gmachu. Budynek wznoszący się w tym miejscu pod koniec XVI w. był gotycki. Autorem klasycystycznej przebudowy był architekt Wawrzyniec Gucewicz. Niegdyś ratusz był siedzibą straży i wójtów, mieścił kupieckie kramy, a także więzienie. Dziś, nie licząc funkcji reprezentacyjnych, jest siedzibą centrum informacji turystycznej. W 1854 r., w słynącej z wybornej akustyki Sali Wielkiej, odbyła się premiera Halki pod batutą samego Stanisława Moniuszki.

Na ulicy Ostrobramskiej (Aušros Vartu) uwagę zwraca potężny budynek Filharmonii, która po powstaniu w 1902 r. była Salą Miejską. Od 1904 r. mieściła się tu księgarnia litewska, a od 1905 r. budynek był siedzibą Wielkiego Sejmu Wileńskiego, który żądał autonomii. W 1906 r. odbyła się premiera pierwszej litewskiej opery Birute Mikasa Petrauskasa, a w 1918 r. miała tu miejsce proklamacja Sowieckiej Republiki Litewskiej. Przez wieki stał tutaj gotycki dom zajezdny. Pod nr. 8 (obok cerkwi Świętego Ducha) zachował się ozdobny gotycki magazyn. Od lat 70. XX w. mieści się tu restauracja Miedininkai.

Główny ciąg komunikacyjny Starego Miasta wyznaczają trzy ulice: Zamkowa (Pilies), Wielka (Didžioji) oraz Ostrobramska (Aušros Vartu). Znamienne dla Wilna jest to, że na tej niewielkiej przestrzeni znajdują się obok siebie trzy ważne świątynie: unicka, prawosławna i katolicka, zamknięte klamrą Ostrej Bramy.

Do klasztoru Bazylianów prowadzi okazała późnobarokowa brama z motywem Boga Ojca, Chrystusa i Ducha Świętego, dzieło Jana Krzysztofa Glaubitza z 1761 r. Budynki klasztorne wraz ze świątynią kilka lat temu zostały zwrócone niewielkiej wspólnocie zakonnej bazylianów. Niegdyś mieściły się tu drukarnie, które wydały pierwszy wschodniosłowiański elementarz i książki litewskie, a także białoruskie gimnazjum. Jednak pomieszczenia klasztorne zasłynęły dzięki osadzeniu w nich Adama Mickiewicza - autora Dziadów. Tu mieściła się słynna cela Konrada. Dziś pozostała po niej tylko tablica: "Bogu Najlepszemu Najwyższemu. Gustaw zmarł 1823, 1 listopada. Tu narodził się Konrad 1823, 1 listopada".

Stojąca tuż obok cerkiew w stylu gotycko-barokowo-rosyjsko-bizantyjskim była najpierw prawosławna. Zbudowana z drewna, dzięki fundacji Konstantego Ostrogskiego (1514) została murowana. W 1608 r. stała się świątynią unicką, by w 1827 r. zostać ponownie prawosławną. Dziś znów jest unicka. Niestety, budowla jest obecnie bardzo zniszczona - wnętrze wypełniają belki podtrzymujące konstrukcję, a nabożeństwa odbywają się w małej kaplicy.

Cerkiew św. Ducha. Dzieje tego miejsca jako (podówczas drewnianej) świątyni obrządku wschodniego sięgają roku 1567. W 1638 r. wystawiono murowany gmach, który w latach 1749-53 przebudował Jan Krzysztof Glaubitz, tworząc jedyną w swoim rodzaju cerkiew w stylu wileńskiego baroku z rokokowymi dekoracjami. Prawdopodobnie architekt był także twórcą ikonostasu, choć intensywność barw (zwłaszcza zielonej, preferowanej przez Aleksego II) zawdzięczamy gorliwym przygotowaniom do niedawnej wizyty w tym miejscu Patriarchy Moskwy i Wszechrusi. W każdym razie wygląd zewnętrzny to szlif Muraniewa (1873) - dosłownie, bowiem zeszlifował gros zdobień, zwłaszcza z dzwonnicy. Na przecięciu nawy głównej i transeptu znajdują się uzdrawiające relikwie trzech prawosławnych świętych - Jana, Eustachego i Antoniusza. Byli to dworzanie księcia Olgierda, którzy ponoć zginęli w miejscu, w którym stoi klasztor Bazylianów. 24 kwietnia ma miejsce największe święto tej wspólnoty (notabene jedynego prawosławnego zgromadzenia zakonnego na Litwie) - otwierany jest wówczas relikwiarz.

Kościół św. Teresy (šv. Tereses bažnyeia) to jeden z przykładów wczesnego wileńskiego baroku - dzieło architekta Ulricha z lat 1633-50. Fasadę i schody do kaplicy Ostrobramskiej projektował Constantino Tencalla, twórca kolumny Zygmunta w Warszawie. Budowla, będąca fundacją podkanclerza Stefana Paca, została oparta na rzymskich wzorach, a wzniesiono ją ze szwedzkiego piaskowca, marmuru i granitu. Ze zdobiącymi ją figurami i freskami żołnierze napoleońscy obeszli się po macoszemu, przez to w 1812 r. kościół wymagał restauracji. Wnętrze kipi barokiem (rokokowa jest ambona, konfesjonały i ławki) z wyjątkiem klasycystycznej kaplicy rodowej Pociejów z 1783 r. W kościele są odprawiane msze po polsku i litewsku.

Z kościoła można przejść bezpośrednio do kaplicy Ostrobramskiej. Wychodząc od frontu świątyni, warto wejść w zabudowania karmelickie. Z podwórzy odsłania się nietypowa perspektywa Ostrej Bramy.

Brama Miednicka, która otwierała się na drogę wiodącą w kierunku Mińska i Moskwy, była jedną z pięciu bram, wzniesionych w murach miejskich w latach 1503-22. W tym czasie gotyckim murom nadano renesansowy kształt, wieńcząc je attyką z herbem Litwy. Ze względu na położenie na południowym krańcu nadano jej przydomek Ostra. Litwini mówili o niej Aušros Vartai - Brama Zaranna. Od strony miasta zawieszono w niej obraz Matki Boskiej nieznanego artysty szkoły włoskiej. Dzieło powstało między 1620 a 1630 r. i było częścią dyptyku (zespołu dwóch obrazów - drugi przedstawia Chrystusa Zbawiciela). Kult wileńskiej Madonny o spojrzeniu pełnym zatroskanej dobroci rozpoczął się po najeździe moskiewskim w 1655 r. W 1671 r. dla cudownego wizerunku wzniesiono drewnianą kaplicę, a w 1829 r. - murowaną. Wówczas dodano także wykonaną ze złota szatę z motywami roślinnymi. Już w 1675 r. Matka Boska Ostrobramska była patronką Uniwersytetu Wileńskiego. Później zawołanie z tympanonu kaplicy: "Matko Miłosierdzia, pod Twoją opiekę uciekamy się", powtarzali Mickiewicz i Słowacki, Piłsudski i Jan Paweł II oraz rzesze wiernych, o czym świadczy ok. 8 tys. pozostawionych tu darów wotywnych.

Wychodząc ze Starego Miasta przez Ostrą Bramę, skierujmy się w lewo. Idąc wzdłuż zachowanego fragmentu muru (ul. Šv. Dvasios), możemy z zewnątrz obserwować gęstwinę wież Starego Miasta. Gdy dojdziemy do ulicy Bokšto (pod nr. 10 mieszkał Józef Piłsudski), ukażą się nam resztki najlepiej umocnionej bramy miejskiej zwanej Subocz. Znajduje się tutaj fragment murów obronnych oraz baszta, w której obecnie jest eksponowana wystawa broni i zbroi. Podczas wojny z Moskwą baszta była zburzona, potem na jej miejscu znajdowało się... wysypisko. Uroku temu miejscu dodaje piękna panorama Starego Miasta.

Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego (Misionieriu bažnyeia, ul. Subaeiaus 28) i kościół Serca Jezusowego (ul. Rasu 6) to dwie świątynie w pewnym sensie do siebie podobne. Obie barokowe, obie widoczne z daleka, wzniesione między Rossą a Zarzeczem na Górze Zbawiciela (dzielnica Markueiai). Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego, od przylegającego doń klasztoru zwany kościołem Misjonarzy, powstał w 1695 r. Ponad pół wieku później przebudował go Jan Krzysztof Glaubitz, nadając mu wysmakowany, wysmukły kształt. Jego autorstwa są ciekawe zdobienia elewacji i freski we wnętrzu, a także - chyba najbardziej interesująca - kruchta. Kościół, podobnie jak wiele innych wileńskich świątyń, zamknięto z rozkazu władz carskich (1844-62), a później bolszewików (do 1993 r. pełnił funkcję szpitala). Drugi z kościołów, per analogiam zwany kościołem Wizytek, późniejszy (ukończony w 1756 r.), projektu Józefa Pola, jest jedyną świątynią w Wilnie na planie krzyża greckiego. Obecnie nadal mieści się w nim więzienie.

Cmentarz na Rossie (Rasu kapines). Rossa to dzielnica usytuowana za linią kolejową. Jest to - obok Powązek, Skałki, Pęksowego Brzyzka czy Łyczakowa - wyjątkowa nekropolia, nierozerwalnie związana z polską historią. Jest również jedną z najstarszych w Europie - cmentarz założono w 1769 r. Spoczywa tutaj wielu wybitnych Polaków, m.in. ojciec polskiej szkoły historycznej Joachim Lelewel, Władysław Syrokomla (prawdziwe nazwisko: Ludwik Kondratowicz), Euzebiusz Słowacki - ojciec Juliusza oraz jego ojczym August Becu (obaj byli profesorami Uniwersytetu Wileńskiego). Ich grobowce znajdują się wokół tzw. Górki Literackiej, na prawo od wejścia przy neogotyckiej kaplicy. Ciało Piłsudskiego spoczywa w krypcie na Wawelu, zaś jego serce - w Wilnie. Na nagrobku znajduje się napis: "Matka i Serce Syna".

Zobacz także: "Największe atrakcje Litwy: Wilno - cz.1"